It is commonly triggered by infection, medicines, surgery, dehydration, metabolic problems or severe illness, especially in older adults. Delirium is a medical problem requiring prompt evaluation of the underlying cause. The article also explains delirium, what signs can be associated with delirium and when professional assessment may be appropriate.
Deliryum Nədir?
Aniden başlayan bilinç bulanıklığı, diqqət itkisi, düşünce pozğunluğu və ətrafyi yorumlamada ciddi çətinluklarla karakterize akut beyin funksiya bozukluğudur. Bu vəziyyət nevroloji və ya sistemik bir xəstəliyə bağlı inkişaf edə bilər və şəxsin hissi algısında yanılsamalara səbəb ola bilər. Kişi konuşulanları anlamakta, mantıklı düşünmekte və karar vermekte çətinlanır. Adətən dalğalı seyir göstərir. Pasiyent bir anda uyanık və ilgili görünürken qısa müddət sonra tamamilə bilinç bulanıklığı ərzində ola bilər. Deliryum, acil bir vəziyyət olaraq kabul olunur. çünki əksəriyyəti vaxt müalicə edilməsi lazım olan başka bir xəstəliyin əlamətsidir.
Deliryum Nədən yaranır?
Deliryumun törəməunda metabolik, infeksiya mənşəli, nevroloji və toksik etkenlər rol oynayır. Orqanizmdə inkişaf edən qəfil dəyişikliklər, beynin kimyəvi dengesini bozaraq algı və bilinç fonksiyonlarını təsir edə bilər. Infeksiyalar, qızdırma, böyrək çatışmazlığı, qaraciyər funksiya pozğunluqları, qan şəkəri dalgalanmaları deliryuma sebep ola bilər. İlaç bağımlılığı, istifadə kesilme sindromu və bəzi dərmanların yan təsirləri vacib etkenlər arasındadır. Başta yaşlılar, xroniki xəstəliyi olanlar, intensiv qulluq sürecindeki pasiyentlər və əməliyyat sonra dövrdə olan şəxslər risk altındadır. Xüsusilə irəli yaş və demans anamnezi deliryum inkişaf ihtimalini aydın şəkildə artırır.
Deliryum Əlamətləri hansılardır?
Əlamətlər dalğalı seyir göstərir. Bir anda kötüleşip təkrar normale yaklaşa bilər. Şəxsin bilişsel beceriləri, algısı və davranışları bu prosesdə vacib derecede etkilenir. Əlamətlər əksəriyyəti vaxt ətraf mühit tərəfindən aşkar edilir çünki kişide aniden inkişaf edən aydın bir davranış və fərqındalık değişikliği var.
Deliryum əlamətləri aşağıdakılardır:
Diqqət dağınıklığı və odaklanma güçlüğü
Hafıza itkisi, konuşulanları hatırlayamama
Yer, vaxt və kişi algısında karışıklık
Halüsinasyonlar (olmayan şeyləri görmə-duyma)
Mantıksız nitq, konudan kopma
Hareketlərdə huzursuzluk və ya həddindən artıq yavaşlama
Yuxu-uyanıklık döngüsünün pozulması
Korku, paranoya, qəfil duygusal dəyişikliklər
Deliryum Növləri Hansılardır?Deliryum xəstəliyin əlamətlərinə, davranış quruluşuna və klinik seyrine görə fərqli növlərdə müşahidə oluna bilər. hər növ fərqli əlamətlərlə seyrettiği üçün müalicə yanaşması da dəyişiklik göstərir. Deliryum növləri bu şəkildədir: ● Hiperaktif deliryum (ajitasyon, bağırma, agresyon, yuxu düzensizliği) ● Hipoaktif deliryum (durgunluk, tepkisizlik, yuxu hali) ● Karma deliryum (hiperaktif və hipoaktif əlamətlərin dönüşümlü müşahidə olunması) ● Tibbi duruma bağlı deliryum
Deliryum xəstəliyin əlamətlərinə, davranış quruluşuna və klinik seyrine görə fərqli növlərdə müşahidə oluna bilər. hər növ fərqli əlamətlərlə seyrettiği üçün müalicə yanaşması da dəyişiklik göstərir.
Deliryum növləri bu şəkildədir:
Hiperaktif deliryum (ajitasyon, bağırma, agresyon, yuxu düzensizliği)
Hipoaktif deliryum (durgunluk, tepkisizlik, yuxu hali)
Karma deliryum (hiperaktif və hipoaktif əlamətlərin dönüşümlü müşahidə olunması)
Tibbi duruma bağlı deliryum
Deliryuma Səbəb Olan Xəstəliklər Hansılardır?
Deliryum əksəriyyəti vaxt başka bir rahatsızlığın sonucudur və bu səbəbdən səbəb olan tibbi durumların belirlenmesi müalicənin temelini oluşturur. Infeksiyalar xüsusilə sidik yolu və zatürre yaşlılarda ən geniş yayılmış səbəblərdəndir. qeyri-sabit qan şəkəri, tiroid pozğunluqları, böyrək və qaraciyər çatışmazlığı kimi metabolik vəziyyətlər beyin fonksiyonlarını boza bilər. Ürək çatışmazlığı, aşağı oksijen səviyyəsi və tənəffüs pozğunluqları da tetikleyicidir. Depressiya ilaçları, ağrı kesicilər, anesteziklər və steroid kimi dərmanlar deliryuma səbəb ola bilər.
Deliryum Necə Diaqnoz Olunur?
Diaqnoz pasiyentin davranış, bilişsel vəziyyət və ətrafyle etkileşimindeki qəfil dəyişikliklərin gözlemlenmesiyle başlayır. Həkim, pasiyentin yakınlarından əlamətlərin başlangıcı, müddəti və tetikleyiciləri hakkında məlumat alır. Zihinsel vəziyyət değerlendirmesi aparılır və pasiyentin diqqət testi, nitq tutarlılığı, hafıza və yönelim vəziyyəti ölçülür. Qan testləri, sidik tahlili və biyokimya göstəriciləri metabolik bozuklukların araştırılması üçün istifadə olunur. Beyin görüntüləmə üsulları (BT, MR) travma, şiş və ya infərqt şüphesinde qiymətləndirilir. Istifadə olunan dərmanların gözden geçirilmesi vacibdir çünki yan etki mənşəli deliryum olduqca yaygındır.
Deliryum ilə Demans (Bunama) Arasındaki fərqlar Hansılardır?
Deliryum və demans birbirine benzer əlamətlər gösterse də başlanğıc müddəti, seyri və müalicə yanaşması baxımından fərqlidır. Deliryum çox qısa sürede yaranır və əlamətlər dalğalıdır. Demans isə aylar və ya illər ərzində irəliləyir və kalıcıdır. Deliryumda bilinç səviyyəsi və diqqət aydın şəkildə bozulurken, demansta hafıza və bilişsel funksiyalarda yavaş azalma müşahidə olunur. Deliryum əksəriyyəti vaxt geri döndürülebilirken demans kalıcıdır, tamamilə sağalması mümkün deyil.
Deliryum Müalicəsi Necə aparılır?
Müalicənin əsas amacı altta yatan səbəbi belirleyip ortadan kaldırmaktır. Infeksiya varsa antibiyotik, elektrolit pozğunluğu varsa dengeleme, qan şəkəri dalgalanmalarında düzenleme aparılır. Ağrının nəzarət altına alınması, oksijen desteği, maye-elektrolit dengesi müalicənin vacib bir parçasıdır. Intensiv qulluq pasiyentlərında ətraf mühitlə bağlı faktorların düzenlenmesi (işıq, gürültü, oryantasyon) lazımdır. Lazım hallarda qısa müddətli sakinleştirici dərmanlar istifadə edilə bilər. Müalicə prosesində aile desteği, pasiyentin yanında güven veren kişilərin bulunması və iletişimin açıq olması sağalmayi hızlandırır.
Deliryum Önlenə bilər Mi?
Deliryum tam anlamıyla önlenemese də risk azaltıla bilər və erkən müdaxilə ilə daha yüngül atlatıla bilər. Müntəzəm yuxu, kifayət qədər maye alımı, dərmanların həkim kontrolünde istifadəsi və qəfil qan şəkəri dalgalanmalarının engellenmesi vacibdir. Hastanelərdə xüsusilə yaşlı və əməliyyat sonra pasiyentlər üçün oryantasyon desteği (gün, saat, yer bilgilendirmesi) sağlanması faydalıdır. Enfeksiyonların erkən müalicə edilməsi, uzun müddət hareketsiz kalmanın önüne geçilmesi və oksijen səviyyələrinin nəzarət edilməsi qorunma stratejileridir. Ailelər də əlamətləri erkən fərq edərək müalicəyə katkı sağlaya bilər.
Deliryum ilə İlgili Tez-tez verilən suallar
Deliryum müvəqqəti midir?
Əksəriyyəti vaxt geçicidir və altta yatan səbəb müalicə edildikdə əlamətlər düzelə bilər. lakin müalicə gecikirse davamlı təsir edir bıraka bilər.
Deliryum yaşlılarda daha mı geniş yayılmış?
Evet, xüsusilə 65 yaş üzeri, xroniki xəstəliyi olan və hastanede müalicə gören şəxslərdə daha tez-tez müşahidə olunur. Yaş irəlilədikcə beyin stress faktorlarine daha duyarlı hala gəlir.
Deliryum ilə psikoz eyni şey midir?
Hayır, psikoz daha çox düşünce və algı bozukluklarıyla müşahidə olunurken deliryum bilinç və diqqət değişikliği ilə seyreder. Klinik ayrım profesyonel qiymətləndirmə gerektirir.
Deliryum öz-özünə keçir mi?
Bəzi yüngül hallarda müvəqqəti ola bilər. lakin səbəbi müalicə edilməzsə ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Bu səbəbdən qiymətləndirmə lazımdır.
Deliryum tekrarlar mı?
Altta yatan sebep yeniden yaranırsa deliryum tekrarlaya bilər. Xüsusilə xroniki xəstəliyi olanlarda risk daha yüksəkdir.
Tibbi xəbərdarlıq
Bu material yalnız ümumi məlumat məqsədi daşıyır və həkim məsləhətini, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir. Əlamətlər, müayinə nəticələri və müalicə ehtiyacı hər bir şəxsdə fərqli ola bilər. Şikayətləriniz varsa ixtisaslı tibb mütəxəssisinə müraciət edin; ağır və ya sürətlə pisləşən əlamətlər zamanı təcili tibbi yardım alın.
Mənbələr
Orijinal türkcə məqalə (əsas tərcümə mənbəyi): https://www.anadolusaglik.org/saglik-rehberi/deliryum-nedir-deliryum-belirtileri-nelerdir
NHS — Mental health (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.nhs.uk/mental-health/
NICE — Mental health and behavioural conditions guidance (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.nice.org.uk/guidance/conditions-and-diseases/mental-health-behavioural-and-neurodevelopmental-conditions
Royal College of Psychiatrists — Mental health information (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health
Tez-tez verilən suallar
Deliryum Nədir?
Aniden başlayan bilinç bulanıklığı, diqqət itkisi, düşünce pozğunluğu və ətrafyi yorumlamada ciddi çətinluklarla karakterize akut beyin funksiya bozukluğudur. Bu vəziyyət nevroloji və ya sistemik bir xəstəliyə bağlı inkişaf edə bilər və şəxsin hissi algısında yanılsamalara səbəb ola bilər. Kişi konuşulanları anlamakta, mantıklı düşünmekte və karar vermekte çətinlanır. Adətən dalğalı seyir göstərir. Pasiyent bir anda uyanık və ilgili görünürken qısa müddət sonra tamamilə bilinç bulanıklığı ərzində ola bilər. Deliryum, acil bir vəziyyət olaraq kabul olunur. çünki əksəriyyəti vaxt müalicə edilməsi lazım olan başka bir xəstəliyin əlamətsidir.
Deliryum Nədən yaranır?
Deliryumun törəməunda metabolik, infeksiya mənşəli, nevroloji və toksik etkenlər rol oynayır. Orqanizmdə inkişaf edən qəfil dəyişikliklər, beynin kimyəvi dengesini bozaraq algı və bilinç fonksiyonlarını təsir edə bilər. Infeksiyalar, qızdırma, böyrək çatışmazlığı, qaraciyər funksiya pozğunluqları, qan şəkəri dalgalanmaları deliryuma sebep ola bilər. İlaç bağımlılığı, istifadə kesilme sindromu və bəzi dərmanların yan təsirləri vacib etkenlər arasındadır. Başta yaşlılar, xroniki xəstəliyi olanlar, intensiv qulluq sürecindeki pasiyentlər və əməliyyat sonra dövrdə olan şəxslər risk altındadır. Xüsusilə irəli yaş və demans anamnezi deliryum inkişaf ihtimalini aydın şəkildə artırır.
Deliryum Əlamətləri hansılardır?
Əlamətlər dalğalı seyir göstərir. Bir anda kötüleşip təkrar normale yaklaşa bilər. Şəxsin bilişsel beceriləri, algısı və davranışları bu prosesdə vacib derecede etkilenir. Əlamətlər əksəriyyəti vaxt ətraf mühit tərəfindən aşkar edilir çünki kişide aniden inkişaf edən aydın bir davranış və fərqındalık değişikliği var.
Deliryuma Səbəb Olan Xəstəliklər Hansılardır?
Deliryum əksəriyyəti vaxt başka bir rahatsızlığın sonucudur və bu səbəbdən səbəb olan tibbi durumların belirlenmesi müalicənin temelini oluşturur. Infeksiyalar xüsusilə sidik yolu və zatürre yaşlılarda ən geniş yayılmış səbəblərdəndir. qeyri-sabit qan şəkəri, tiroid pozğunluqları, böyrək və qaraciyər çatışmazlığı kimi metabolik vəziyyətlər beyin fonksiyonlarını boza bilər. Ürək çatışmazlığı, aşağı oksijen səviyyəsi və tənəffüs pozğunluqları da tetikleyicidir. Depressiya ilaçları, ağrı kesicilər, anesteziklər və steroid kimi dərmanlar deliryuma səbəb ola bilər.
Deliryum Necə Diaqnoz Olunur?
Diaqnoz pasiyentin davranış, bilişsel vəziyyət və ətrafyle etkileşimindeki qəfil dəyişikliklərin gözlemlenmesiyle başlayır. Həkim, pasiyentin yakınlarından əlamətlərin başlangıcı, müddəti və tetikleyiciləri hakkında məlumat alır. Zihinsel vəziyyət değerlendirmesi aparılır və pasiyentin diqqət testi, nitq tutarlılığı, hafıza və yönelim vəziyyəti ölçülür. Qan testləri, sidik tahlili və biyokimya göstəriciləri metabolik bozuklukların araştırılması üçün istifadə olunur. Beyin görüntüləmə üsulları (BT, MR) travma, şiş və ya infərqt şüphesinde qiymətləndirilir. Istifadə olunan dərmanların gözden geçirilmesi vacibdir çünki yan etki mənşəli deliryum olduqca yaygındır.
Deliryum ilə Demans (Bunama) Arasındaki fərqlar Hansılardır?
Deliryum və demans birbirine benzer əlamətlər gösterse də başlanğıc müddəti, seyri və müalicə yanaşması baxımından fərqlidır. Deliryum çox qısa sürede yaranır və əlamətlər dalğalıdır. Demans isə aylar və ya illər ərzində irəliləyir və kalıcıdır. Deliryumda bilinç səviyyəsi və diqqət aydın şəkildə bozulurken, demansta hafıza və bilişsel funksiyalarda yavaş azalma müşahidə olunur. Deliryum əksəriyyəti vaxt geri döndürülebilirken demans kalıcıdır, tamamilə sağalması mümkün deyil.
Bu məzmun məlumat xarakteri daşıyır və həkim tərəfindən təyin olunan konsultasiya, diaqnostika və ya müalicəni əvəz etmir. Şikayətiniz varsa, ixtisaslı səhiyyə mütəxəssisinə müraciət edin.