Anadolu Medical Center xəstəxanasının pediatrik yaş qrupu üçün nəzərdə tutulmuş Sümük İliyi Transplantasiya Mərkəzində transplantasiya tələb edən uşaqlıq dövrü xəstəlikləri təcrübəli mütəxəssis komandaları və qabaqcıl texnologiya ilə multidissiplinar şəkildə müalicə olunur.
Hansı xəstəliklər müalicə olunur?
Transplantasiyaya ehtiyacı olan bədxassəli və ya xoşxassəli xəstə qrupunda 0-18 yaş arası pasiyentlərə sümük iliyi kök hüceyrə transplantasiyası aparılır. Xüsusilə hemoqlobinopatiyalar (Aralıq dənizi anemiyası/major talassemiya, oraqvari hüceyrə anemiyası), aplastik anemiya, immun çatışmazlıqları və metabolik xəstəliklər kimi xoşxassəli xəstəliklər, eləcə də leykemiyalar və bəzi şişlər daxil olmaqla bədxassəli xəstəliklər müalicə edilir.
Uşaq Sümük İliyi Transplantasiya Mərkəzində xəstəliyin növündən asılı olaraq transplantasiya ya pasiyentin özündən, ya ailə üzvü, ya da qohum olmayan donorlardan həyata keçirilə bilər. Bunun üçün qısaca “HLA” adlandırılan toxuma qrupları pasiyentlə donor arasında müqayisə olunur və uyğunluq səviyyəsi ən yüksək olan donora üstünlük verilir. Hər pasiyent fərdi qaydada qiymətləndirilir və xəstəlik qrupuna və xəstəliyin səviyyəsinə uyğun olaraq ən uyğun donorlar seçilir
Uşaq sümük iliyi transplantasiya mərkəzində tibbi heyət kimlərdən ibarətdir?
Pasiyentlərimizə multidissiplinar komanda xidmət göstərir. Sümük iliyi kök hüceyrə transplantasiyası sahəsində təcrübəli Uşaq Hematologiyası və Onkologiyası mütəxəssisi, Uşaq Sağlamlığı və Xəstəlikləri mütəxəssisi ilə yanaşı, uşaq infeksionisti, uşaq nefrologiyası, uşaq kardiologiyası, uşaq qastroenterologiyası, uşaq reanimasiya mütəxəssisi kimi multidissiplinar komanda fəaliyyət göstərir. Tibbi heyətlə yanaşı, komandaya sümük iliyi transplantasiyası sahəsində təcrübəli ümumilikdə 14 tibb bacısı da daxildir.
Sümük iliyi transplantasiyasının növləri hansılardır?
Sümük iliyi kök hüceyrə transplantasiyasının autoloji və alloji olmaqla iki növündən danışa bilərik. Autoloji sümük iliyi transplantasiyasında kök hüceyrələr şəxsin özündən götürülür. Pasiyentin öz sümük iliyi münasib vaxtda aldığı kimyaterapiyadan sonra, adətən 7-14 gün ərzində yenidən yeni kök hüceyrələr istehsal etməyə başladıqda hüceyrələr toplanır. Daha sonra uşağın xəstəliyinə uyğun yüksək dozalı kimyaterapiya tətbiq edildikdən sonra pasiyentə öz kök hüceyrəsi geri qaytarılır.
Sümük iliyi transplantasiyası üçün kök hüceyrələr necə toplanır?
Autoloji kök hüceyrələr adətən təmiz otaqda, anesteziyaya ehtiyac olmadan aferez cihazı vasitəsilə periferik qandan toplanır. Autoloji transplantasiyada hüceyrələr şəxsin özündən götürülür və yenidən ona köçürülür. Beləliklə, toxuma uyğunluğu problemi olmur. Autoloji transplantasiyalar əsasən neyroblastoma, Hodgkin limfoması, Ewing sarkoması, embrional hüceyrə şişi və bəzi beyin şişlərində tətbiq oluna bilər.
Alloji sümük iliyi transplantasiyasında kök hüceyrələr başqa bir donordan — toxuma uyğunluğu olan donordan götürülür. Burada da transplantasiya üçün bacı-qardaş və ya digər ailə üzvü donorlara üstünlük verilir; belə donor yoxdursa, ölkə daxilindən və ya xaricdən qohum olmayan donorlar və göbək ciyəsi qanı seçilir.
Müalicədən sonra xəstəliyin təkrarlanma riski varmı?
İlk 5 il riskli hesab olunur, lakin ümumilikdə pediatrik hematoloji xərçənglərin 75-80%-i və immun çatışmazlıqlarının 80-90%-i müalicə oluna və tam sağalma əldə edilə bilər. Bəzi xəstəliklərdə müalicənin uğur göstəricisi çox yüksəkdir; məsələn, ağır kombinə olunmuş immun çatışmazlığında 90% uğur əldə oluna bilər.
Pasiyentin keçməli olduğu mərhələlər hansılardır?
Pasiyent adətən əvvəlcə ambulator şəraitdə müayinə olunur. Lazımi müayinələr təyin edilir və kök hüceyrə transplantasiyası şurasında müzakirə edilərək transplantasiyanın aparılıb-aparılmayacağına qərar verilir. Alloji transplantasiya qərarı verilərsə, əvvəlcə toxuma uyğunluğu yoxlanılır və uyğun donor tapıldıqdan sonra hazırlıq başlanır. Qan analizlərində xüsusilə infeksiya göstəriciləri yoxlanılır. Nəticələr digər aidiyyəti şöbələrlə müzakirə olunduqdan sonra pasiyent Sümük İliyi Transplantasiya Mərkəzinə yerləşdirilir. İnfeksiya nəzarətinin ən yüksək səviyyədə olduğu mərkəzdə uşaq pasiyentin yanında yalnız bir müşayiətçiyə icazə verilir və ziyarətçilər qəbul olunmur. Mənfi təzyiqli hava izolyasiyası olan otaqlarda uşaqlar gündəlik hamamlarını qəbul edə bilərlər.
Pasiyent transplantasiyadan əvvəl xəstəxanada nə qədər qalır?
Transplantasiyadan əvvəl pasiyent təxminən 7-10 gün Sümük İliyi Transplantasiya Mərkəzində qalır. Transplantasiyadan öncə hazırlıq işləri görülür və lazımi dərman müalicəsinə (kimyaterapiyaya) başlanılır. Verilən kimyaterapiya ilə sümük iliyindəki demək olar ki, bütün hüceyrələr sıfırlanır. Bu, pasiyentin infeksiyalara qarşı çox həssas olduğu və diqqətli izolyasiya tələb edən dövrdür.
Sümük iliyi (kök hüceyrə) transplantasiyası necə həyata keçirilir?
Alloji transplantasiyalarda kök hüceyrələr başqa donordan götürülərək köçürülür. Transplantasiya prosesində kök hüceyrələr donordan əməliyyat otağında toplanır; periferik kök hüceyrə transplantasiyası aparılacaqsa, məhsul aferez cihazı ilə toplanır. Kök hüceyrə məhsulları bəzən kök hüceyrə bankları vasitəsilə ölkə daxilindən və ya xaricdən gələ bilər. Donordan toplanan kök hüceyrə məhsulu mərkəzi vena kateteri vasitəsilə pasiyentə köçürülür (qan verilməsinə bənzər şəkildə). Autoloji transplantasiyalarda isə əvvəlcədən toplanıb dondurulmuş məhsul uyğun şəraitdə əridilir və kateter vasitəsilə pasiyentə geri qaytarılır.
Transplantasiyadan sonra pasiyenti hansı proses gözləyir?
Sümük iliyinin transplantasiyadan 2-3 həftə sonra yeni kök hüceyrələr istehsal etməsi və ən geci 28 gün ərzində orqanizmi dəstəkləyəcək qədər qan elementləri yaratması gözlənilir. Sümük iliyi kök hüceyrə transplantasiyasından sonra pasiyent orta hesabla 1 ay izolyasiya olunmuş bölmədə qalır. Bu prosesdə infeksiyalardan qorunma tədbirləri ilə yanaşı, xüsusilə göbələk olmaqla müxtəlif infeksiyalara qarşı profilaktik dərmanlar da təyin oluna bilər. Əvvəlcə ikinci həftədən sonra ağ qan hüceyrələri (limfositlər və neytrofillər), üçüncü həftədə isə trombositlər adlanan qan elementləri görünməyə başlayır. Bütün qan sümük iliyi tərəfindən sağlam şəkildə istehsal olunduqdan və bütün qan göstəriciləri normaya döndükdən sonra pasiyent evə buraxılışa hazırlanır.
Xəstəxanadan çıxdıqdan sonra pasiyentlər və ailələr nələrə diqqət etməlidir?
İnfeksiyaların qarşısını almaq üçün pasiyentin ən azı altı ay, hətta bir il məktəbə getməsi tövsiyə olunmur. Bu prosesdə uşaq bütün peyvəndlərini vurdurur, müntəzəm müayinələrə gəlir və qəbul etməli olduğu dərmanları qəbul edir. Əvvəlcə pasiyent tez-tez müayinəyə çağırılır. Həftəlik və aylıq müayinələrdən sonra uşaq sağlamlıq vəziyyətindən asılı olaraq hər 6 aydan bir müayinəyə dəvət olunur. Bir ilin sonunda pasiyent normal həyatına qayıdır. Ondan ildə bir dəfə müntəzəm müayinəyə gəlməsi tələb olunur.
Uşaqlara hansı peyvəndlər vurulur?
Uşaqlıq dövrü peyvəndləri heç vurulmamış sayılır, yenidən peyvənd cədvəli tərtib edilir və BCG peyvəndi istisna olmaqla bütün peyvəndlər təkrar vurulur.
Transplantasiyadan sonra hansı simptomlara diqqət etməliyəm, nə vaxt xəstəxanaya müraciət etməliyəm?
Bədəndə səpgi, ishal, ağciyər problemləri, sarılıq kimi şikayətlər olduqda xəstəxanaya müraciət etmək vacibdir. Bundan əlavə, hərarətin olması nəzərə alınmalı mühüm simptomlardan biridir.
Hematoloji xərçəngin ən çox rast gəlinən simptomları hansılardır?
Tamamilə sağlam görünən uşaqda qəfil zəiflik, yorğunluq, solğunluq, bədənin müxtəlif nahiyələrində göyərmələr, sarılıq, gecə həddindən artıq tərləmə, çəki itkisi, eləcə də qarında, boyunda və qoltuqaltı nahiyədə limfa düyünlərinin böyüməsi limfoma və leykemiya kimi hematoloji xərçənglərə işarə edə bilər. Belə simptomları nəzərə almaq və həkimə müraciət etmək çox vacibdir.
Savaş Kansoy
Prof. Dr.
Uşaq hematologiyası və onkologiyası mütəxəssisi, uşaq hematologiyası və uşaq sümük iliyi transplantasiyası şöbəsinin rəhbəri
Savaş Kansoy
Prof. Dr.
Uşaq hematologiyası və onkologiyası mütəxəssisi, uşaq hematologiyası və uşaq sümük iliyi transplantasiyası şöbəsinin rəhbəri
Təhsil və İş Təcrübəsi
Universitet
Ege Universiteti Tibb Fakültəsi 1978
İxtisas
Uşaq sağlamlığı və xəstəlikləri 1982
Subixtisas
Ege Universiteti Tibb Fakültəsi Uşaq Onkologiyası 2002; Ege Universiteti Tibb Fakültəsi Uşaq Hematologiyası və Onkologiyası 2012
Dosent
Ege Universiteti Tibb Fakültəsi, 1995
Professor
Ege Universiteti Tibb Fakültəsi, 2002
Tibbi Maraq Dairələri və Fəaliyyətlər
Uşaq Hematologiyası, Uşaq Sağlamlığı və Xəstəlikləri, Daxili Xəstəliklər
Uşaq Hematologiyası və Onkologiyası
Təşkilat Üzvlükləri
Türkiyə Tibb Assosiasiyası İzmir və Kocaeli filialı,
Türkiyə Milli Pediatriya Assosiasiyası – İzmir
Avropa Sümük İliyi Transplantasiyası Qrupu (EBMT); Ege Universitetinin uşaq sümük iliyi transplantasiyası bölməsi 2007-ci ilin iyun ayında “Avropa Sümük İliyi Transplantasiyası Qrupu (EBMT)” tərəfindən akkreditasiya olunmuşdur.
Türkiyə Uşaq Hematologiyası Assosiasiyası, iki dəfə İdarə Heyətinin üzvü (2005-2009)
Türkiyə Hematologiya Cəmiyyəti, iki dəfə İdarə Heyətinin üzvü (2001/2005)
TCSB Milli Göbək Ciyəsi Komissiyası (UKOK), 2016-cı ildən davam edir.
Türkiyə Uşaq Onkologiyası Assosiasiyası
Sümük İliyi Transplantasiyası Fondu (KİTVAK) İdarə Heyətinin üzvü
Təsisçisi olduğu bölmələr;
- SSK Tepecik Xəstəxanası Uşaq Onkologiyası Klinikası (1990)
- SSK Tepecik Xəstəxanası Sümük İliyi Transplantasiyası Bölməsi (1992)
- EUTF Uşaq Sümük İliyi Transplantasiyası Bölməsi (1998)
- JOURNAL of PEDIATRIC SEARCH-in TƏSİSÇİSİ, 2014 və yenidən 2022
Mükafatlar
Sümük iliyi kök hüceyrə transplantasiyası olunmuş pasiyentlərdə trombotik göstəricilər, Uşaq Hematologiyası Konqresi, Trabzon 2003
Kök hüceyrələrdə CD133 antigeni: Uşaq Hematologiyası Konqresi 2005. Tədqiqat Mükafatı
Febril neytropenik pasiyentlərdə Toll-bənzər reseptorların rolu, ən yaxşı poster mükafatı. Türkiyə Hematologiya Konqresi 2008, Çeşme-İzmir
Pediatrik kök hüceyrə transplantasiyasının milli fəaliyyəti – şifahi təqdimat üzrə ikincilik mükafatı, Türkiyə Hematologiya Assosiasiyasının Kök Hüceyrə Transplantasiyası Konqresi, 2022, Antalya
Nəşrlər
100-dən çox milli və beynəlxalq nəşr
9 kitab fəsli
Zafer Gülbaş
Zafer Gülbaş
Daxili Xəstəliklər və Hematologiya üzrə Professor, Dr.
Onkologiya – Onkoloji Hematologiya
Təhsil və Təcrübə
• Hacettepe Universiteti Tibb Fakültəsi
• Anadolu Universiteti Tibb Fakültəsi
• Atatürk Pulmonologiya və Döş Qəfəsi Cərrahiyyəsi Mərkəzi
• Hadassah Tibb Mərkəzi, İsrail
• Fred Hutchinson Xərçəng Tədqiqat Mərkəzi, ABŞ
• M.D. Anderson Xərçəng Tədqiqat Mərkəzi, ABŞ
• Princess Margaret Xəstəxanası, Toronto Universiteti, Kanada
Tibbi ixtisaslar və maraq dairələri
• Hematoloji şişlərin müalicəsi
• Kök hüceyrə transplantasiyası
• Trombositlərin funksiyası
• Flow sitometriya
• Qan bankları