Dodaq xərçəngi nədir? Əlamətləri, səbəbləri və müalicəsi

Dodaq Xərçəngi Nədir?

Dodaq toxumasında yaranan və adətən dəri hüceyrələrindən qaynaqlanan bir növ baş-boyun xərçəngidir. Əsasən dodaq səthindəki skuamöz hüceyrələrdən qaynaqlanır. Ağız ətrafındakı toxumalara yayılma potensialı daşıyır. Günəş şüalarına daha çox məruz qaldığı üçün alt dodaqda daha tez-tez müşahidə olunur. Erkən diaqnoz qoyulduqda müalicə edilə bilən bir xərçəng növüdür.

Dodaq xərçəngi, adətən yavaş irəliləyir. Başlanğıcda kiçik bir yara, çat və ya qabartı olaraq aşkar edilir. Lakin müalicə edilmədikdə ətraf toxumalara və daha irəli mərhələlərdə limfa düyünlərinə yayıla bilər. Uzun müddətli günəşə məruz qalma kimi faktorlar, dodaq xərçəngi riskini artıra bilər. Bu səbəbdən, dodaq üzərindəki anormal dəyişikliklər aşkar edildikdə dərhal həkimə müraciət edilməlidir.

Dodaq Xərçəngi əlamətləri hansılardır?

Başlanğıcda aşkar edilməsi çətin ola biləcək əlamətlərlə özünü göstərə bilər. Lakin erkən mərhələdə diaqnoz qoyulursa müalicəsi daha asandır. Dodaqlarda davamlı dəyişikliklər, uzun müddət sağalmayan yaralar və anormal şişkinliklər bu xərçəngin geniş yayılmış əlamətlərindəndir. Ən tez-tez müşahidə olunan dodaq xərçəngi əlamətləri aşağıdakılardır:

Dodaqda sağalmayan yaralar: Uzun müddət sağalmayan və ya təkrarlanan açıq yaralar.

Qalınlaşma və sərtlik: Dodaq toxumasında sərtləşmə və ya qalınlaşma hiss.

Rəng dəyişikliyi: Dodaqda normalden fərqli, ağ, qırmızı və ya tünd rəngli sahələrin yaranması.

Qanaxma və ya qabıqlanma: Kiçik bir travmayla asanca kanayan və ya kabuklanan sahələr.

Həssaslıq və Ağrı: Dodaqda və ya ətrafında davamlı bir həssaslıq, ağrı və ya uyuşma hiss.

Şişkinlik və ya Kitle: Dodaqda və ya ətrafında anormal bir şişkinlik və ya ele gələn sərtlik.

Çənə və ya Ağız hərəkətlerinde çətinluk: İləri mərhələlərdə çənə hərəkətlerinde kısıtlılık və ya narahatlıq hiss.

Limfa düyünlərinde Şişkinlik: Boyun və ya çənə altındakı limfa düyünlərinde böyümə və ya həssaslıq.

Dodaq Xərçəngi Nədən yaranır?

Dodaq toxumasundaki hüceyrələrin genetik materyalinde yaranan anormalliklər səbəbindən nəzarətsiz şəkildə böyüyüp çoxalması ilə yaranır. Bu hüceyrəvi dəyişikliklər, genetik meyillilik və ətraf mühitlə bağlı faktorların bir kombinasyonu nəticəsində inkişaf edir. Dodaq xərçənginə səbəbləri aşağıdakılardır:

Günəş şüalarına Həddindən artıq məruz qalma: Uzun müddətli və korunmasız şəkildə günəş işığına məruz qalmaq, dodaq xərçənginin ən geniş yayılmış nedenlerinden biridir. Günəş ışınlarındaki ultraviyole (UV) radyasyonu, dodaq hüceyrələrində DNA zədələnməsinə yol açaraq xərçəngə səbəb ola bilər. Alt dodaq, günəş işığına daha çox məruz qaldığı üçün xərçəng riskinin yüksək olduğu bölgedir.

Genetik Meyillilik: Ailesinde dodaq və ya digər dəri xərçəng növləri müşahidə olunan şəxslərdə dodaq xərçəngi riski daha yüksək ola bilər. Genetik faktorlar, dodaq hüceyrələrinin xərçəngleşme prosesində effektiv ola bilər.

Zəif Immun sistemi: Immun sistemi zəiflamış olanlarda, dodaq xərçəngi dahil olmaq üzere bir çox xərçəng türünün inkişaf riski artar. Xüsusilə immunitet baskılayıcı müalicə gören və ya HIV/AIDS kimi xəstəlikləri olan şəxslər risk altındadır.

Human Papilloma Virüsü (HPV): bəzi dodaq xərçəngi vakaları, HPV infeksiyası ilə ilişkilendirilmiştir. Bu virüs, dəri hüceyrələrində genetik dəyişikliklərə yol açaraq xərçəng inkişafını tetikleyə bilər.

Pis Ağız Hijyeni: Diş və diş əti sağlığının ihmal edilməsi, dodaq və ağız ətrafındakı toxumaların tahrişine səbəb ola bilər. Davamlı qıcıqlanma, xərçəngə meyillilik oluştura bilər.

Dodaq Yaralanmaları və Xroniki Qıcıqlanma: Dodaqların tez-tez tez-tez qıcıqlanma olması və ya travmağa uğraması, hüceyrə zədələnməsinə yol açaraq xərçəng riskini artıra bilər. Məsələn, protez dişlərin yanlış istifadəsi, dodaqların iç yüzeyine davamlı təzyiq yapa bilər.

Dodaq Xərçəngi Necə Görünür?

Dodaq səthində fiziki olaraq fərq edilə bilər dəyişikliklərlə özünü göstərir. Əksəriyyəti vakada xərçəng başlanğıcda kiçik və zararsız görünen bir yara və ya rəng dəyişikliyi olaraq yaranır. Lakin zamanla böyüyərək və belirginleşərək aşağıdakı şekillərdə görünə bilər. Xüsusilə aşağıdakı əlamətlərlə özünü göstərir:

Uzun Müddət sağalmayan yaralar: Dodaqda və ya dodaq kenarında sağalmayan, kabuklu və ya açıq yaralar.

Rəng Dəyişiklikləri: Dodaq üzərində ağ, qırmızı, kahverengi və ya tünd rəngli lekelər.

Qabıqlanma və Soyulma: Dodaq səthində davamlı qabıqlanma və ya soyulma.

Sertleşmiş və Şişmiş Nahiyələr: Dodaqda ele gələn sərt bir kitle və ya anormal şişkinlik.

Çat və Həssaslıq: Dodaqda çatlar, qıcıqlanma hiss və ya ağrılı nahiyələr.

Qanaxma və Hassas Toxumalar: Kiçik bir darbeyle bile asanca kanayan və ya həssaslıq gösteren sahələr.

Dodaq Kenarlarının Asimetrisi: Dodaq quruluşunda simetrik olmayan bir görünüş.

Erkən mərhələdə dodaq xərçəngi digər dəri sorunlarıyla karıştırıla bilər. Lakin uzun müddət davam edən bu növ dəyişikliklər aşkar edildikdə gecikmeden bir həkimə müraciət edilməsi vacibdir. Erkən diaqnoz, müalicə başarısını vacib ölçüde artırır.

Dodaq Xərçəngi Necə Diaqnoz Olunur?

Fiziki müayinə və tanıyı destekleyen müxtəlif testlər köməyi ilə dodaq xərçəngi diaqnozu aparılır. Öncelikle həkim, pasiyentin tibbi geçmişini və əlamətlərini değerlendirir. Dodaq üzərindəki şüpheli lezyonlar, yaralar və ya rəng dəyişiklikləri ətraflı bir şəkildə incelenir. Fiziki müayinə zamanı dodaq toxumasundaki qalınlaşma, həssaslıq və ətraf mühit limfa düyünlərinde şişkinlik olub olmadığı nəzarət olunur. Şüpheli hallarda biyopsi tətbiq olunaraq lezyonun bir hissəsi və ya tamamı alınır və laboratoriya şəraitində incelenir. Bu üsul, xərçəngli hüceyrələrin varlığını doğrulamaq üçün ən dəqiq diaqnoz aracıdır. Lazımdırse xərçəngin yayılımını değerlendirmək məqsədilə maqnit-rezonans tomoqrafiya (MR), kompüter tomoqrafiyası (BT) və ya ultrason kimi görüntüləmə teknikləri istifadə olunur.

Dodaq Xərçəngi Mərhələləri Hansılardır?

Erkən mərhələlərdə xərçəng yalnızca dodaq toxumasında sınırlıyken irəli mərhələlərdə ətraf toxumalara və uzaq orqanlara yayıla bilər. Dodaq xərçəngi mərhələləri bu şəkildədir:

Mərhələ 0 (Karsinoma in Situ): Xərçəng hüceyrələri sadece dodaq səthində mövcuddur və henüz dərin toxumalara yayılmamıştır.

Mərhələ 1: Şiş 2 cm’den kiçik və ətrafdeki toxumalara və ya limfa düyünlərinə yayılmamıştır.

Mərhələ 2: Şiş 2-4 cm boyutunda, lakin ətraf toxumalara və ya limfa düyünlərinə yayılma əlaməti yoxdur.

Mərhələ 3: Şiş 4 cm’den böyük və ya ətrafdeki limfa düyünlərinə yayılmıştır, lakin uzaq organlarda metastaz görülmez.

Mərhələ 4: Şiş ətraf toxumalara, limfa düyünlərinə və uzaq orqanlara metastaz yapmıştır.

Hər mərhələ, müalicə planını və başarı oranını birbaşa təsir edir. Erkən mərhələdə diaqnoz edilən dodaq xərçəngləri, cərrahi və ya radioterapiya kimi üsullarla effektiv bir şəkildə müalicə edilə bilərken, irəli mərhələlərdə müalicə prosesi daha karmaşık hale gəlir. Bu səbəbdən erkən diaqnoz böyük əhəmiyyət daşıyır.

Dodaq Xərçəngi Müalicəsi Necə aparılır?

Dodaq xərçəngi müalicəsi, xərçəngin mərhələsinə və yayılım vəziyyətinə görə dəyişiklik göstərir. Erkən mərhələlərdə cərrahi müdaxilə ən geniş yayılmış üsuldir. Bu üsulde, xərçəngli toxuma ətrafındakı sağlam toxumalarla birlikdə çıkarılır. Şiş küçükse minimal cərrahi kifayət qədər ola bilər. Lakin daha böyük şişlərdə rekonstrüktif cərrahi lazım ola bilər.

Radioterapiya də adətən cərrahiye ek olaraq və ya cərrahiyyənin mümkün olmadığı hallarda istifadə olunur. Xərçəngin yayılmış olduğu irəli mərhələlərdə isə kimyaterapiya, xərçəngli hüceyrələri yok etmək üçün tətbiq edilə bilər. Bəzi hallarda hedefe yönəlmiş müalicələr və ya immünoterapi ilə immun sistemi desteklenir.

Dodaq Xərçəngi Risk faktorları Hansılardır?

Gelişiminde genetik və ətraf mühitlə bağlı faktorların vacib bir rolü var. Xüsusilə uzun müddət günəş işığına məruz qalmaq, dodaq xərçəngi üçün ən geniş yayılmış risk faktorlarınden biridir. Güneşin zərərli ultraviyole (UV) şüaları, dodaq toxumasına zərər verərək xərçəng gelişimine səbəb ola bilər. Immun sisteminin zəif olması da dodaq xərçənginə zemin hazırlaya bilər. Məsələn, immunitet baskılayıcı müalicə gören şəxslər və ya HIV/AIDS pasiyentlərı daha yüksək risk altındadır. Əlavə olaraq, Human Papilloma Virüsü (HPV) infeksiyası bəzi dodaq xərçəngi vakalarıyla ilişkilendirilmiştir. Genetik meyillilik da vacibdir. Ailesinde dodaq xərçəngi və ya digər dəri xərçəngi növləri bulunanlarda risk daha fazladır. Pis ağız hijyeni və dodaqların tez-tez qıcıqlanma olması da bu xərçəng türünün inkişafını tetikleyə bilər.

Tibbi xəbərdarlıq

Bu material yalnız ümumi məlumat məqsədi daşıyır və həkim məsləhətini, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir. Əlamətlər, müayinə nəticələri və müalicə ehtiyacı hər bir şəxsdə fərqli ola bilər. Şikayətləriniz varsa ixtisaslı tibb mütəxəssisinə müraciət edin; ağır və ya sürətlə pisləşən əlamətlər zamanı təcili tibbi yardım alın.

Mənbələr

Orijinal türkcə məqalə: https://www.anadolusaglik.org/saglik-rehberi/dudak-kanseri-nedir-dudak-kanseri-əlamətləri-nelerdir
NHS — What is mouth cancer?: https://www.nhs.uk/conditions/mouth-cancer/what-is-mouth-cancer/
NHS — Causes of mouth cancer: https://www.nhs.uk/conditions/mouth-cancer/causes/
NHS — Tests and next steps for mouth cancer: https://www.nhs.uk/conditions/mouth-cancer/tests-and-next-steps/
NHS — Treatment for mouth cancer: https://www.nhs.uk/conditions/mouth-cancer/treatment/

Tez-tez verilən suallar

Bu məzmun məlumat xarakteri daşıyır və həkim tərəfindən təyin olunan konsultasiya, diaqnostika və ya müalicəni əvəz etmir. Şikayətiniz varsa, ixtisaslı səhiyyə mütəxəssisinə müraciət edin.