Hamilelik prosesi, döllenmiş yumurtanın uşaqlıq üçünde tutunmasıyla başlayır. lakin bəzi hallarda bu proses beklenildiği kimi ilerlemez və döllenmiş yumurta uşaqlıq dışı bir nahiyədə yerleşir. Tıp dilinde “ektopik hamiləlik” olaraq adlandırılan bu vəziyyət, halk arasında xarici hamiləlik olaraq məlumdur. Xarici hamiləlik, erkən dönemde əlamət vermeyə bilər lakin irəlilədikcə ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
Xarici Hamiləlik Nədir?
Xarici hamiləlik, döllenmiş yumurtanın uşaqlıq əvəzinə başka bir alana yerleşmesiyle yaranan anormal bir hamiləlik növüdür. Ən geniş yayılmış görüldüğü yer fallop tüpleridir (tubal hamiləlik), lakin yumurtalıklar, qarın boşluğu və ya uşaqlıq ağzı kimi digər nahiyələrdə də oluşa bilər. Normal hamiləliklərdə embriyo uşaqlıq iç zarına (endometriuma) yerleşərək inkişafını sürdürürken, xarici hamiləlikdə embriyonun yerleştiği nahiyə bu gelişim üçün uyğun yapıda deyil. Bu səbəbdən həm ana sağlamlığı həm də hamiləliyin seyri baxımından ciddi risklər daşıyır. Xarici hamiləlikdə embriyonun böyüməsi, ətrafındakı toxumalara zərər verərək iç qanaxmağa və həyati tehlikelərə səbəb ola bilər.
Xarici Hamiləlik Nədən yaranır?
Xarici gebeliğe səbəb olan əsas faktor, döllenmiş yumurtanın rahme ulaşmasını engelleyen anatomik və ya işlevsel sorunlardır. Ən tez-tez müşahidə olunan səbəblər arasında fallop tüplerinin zədələnmə görmesi və ya tıkanması yer alır. Bu vəziyyət, yumurtanın rahme düzgün ilerleyemeyip fərqli bir nahiyədə tutunmasına səbəb olur.
Xarici gebeliğe səbəb ola biləcək faktorlar aşağıdakılardır:
Geçirilmiş pelvik infeksiyalar (xüsusilə klamidya və ya gonore kimi CYBH’lar)
Daha əvvəl geçirilmiş xarici hamiləlik öyküsü
Fallop tüplerinde cərrahi operasyon və ya tüp bağlama işlemi
Endometriozis kimi yapısal bozukluklar
Tüp körpə müalicəsi və ya digər doğurganlık artırıcı müdaxilələr
Uşaqlıq daxili araç (spiral) istifadəsi
Bu faktorlar fallop tüplerinin işlevini bozaraq döllenmiş yumurtanın rahme ulaşmasını engelleyə bilər və xarici hamiləlik riskini artırır.
Xarici Hamiləlik əlamətləri hansılardır?
Xarici hamiləliyin əlamətləri hamiləliyin haftasına, yerleştiği nahiyəyə və böyümə hızına görə dəyişə bilər. İlk haftalarda hamiləlik əlamətlərinə benzer tapıntılar müşahidə oluna bilər; lakin xarici hamiləlik irəlilədikcə tipik olmayan və tehlikeli simptomlar yarana bilər.
Geniş yayılmış xarici hamiləlik əlamətləri aşağıdakılardır:
Adet gecikmesi və pozitif hamiləlik testi nəticəsində
Qasıq ağrısı: Tek taraflı, batıcı və ya şiddətli ola bilər
Vaginal qanaxma: Lekelenme tərzinda və ya nizamsız şəkildə müşahidə olunur
Omuz ağrısı: İç qanaxmağa bağlı qarın boşluğuna yayılan ağrı nəticəsində oluşa bilər
Başgicəllənmə və ya bayılma: İləri mərhələdə iç qanaxmağa bağlı qan təzyiqi aşağı səviyyəsi
Rektal təzyiq hiss və ya dışkılama güçlüğü
Əlamətlər aşkar edildikdə vaxt itirmədən doktora başvurmaq, olası ağırlaşmaların önüne gecmək baxımından həyati öneme malikdir.
Xarici Hamiləlik Növləri Hansılardır?
Xarici hamiləlik, embriyonun uşaqlıq xaricində geliştiği nahiyəyə görə fərqli növlərə ayrılır. Bu sınıflandırma həm diaqnoz həm də müalicə baxımından vacibdir.
əsas xarici hamiləlik növləri bu şəkildədir:
Tubal hamiləlik: Ən geniş yayılmış xarici hamiləlik növüdür. Embriyo fallop tüplerinin üçünde yerleşir. Adətən tüpün ampulla və ya isthmus nahiyəsində olur. Tüp patlaması riski səbəbindən erkən diaqnoz böyük əhəmiyyət daşıyır.
İnterstisyel hamiləlik: Fallop tüpünün uşaqlıq duvarına bağlandığı bölümde yaranır. Uşaqlıq quruluşuna yakın olduğu üçün diaqnozu çətindur və gec aşkar edilirse ciddi qanaxmalara səbəb ola bilər.
Ovarian hamiləlik: Embriyo, birbaşa yumurtalık toxumasına yerleşir. Nadir müşahidə olunur və adətən cərrahi müdaxilə gerektirir.
Abdominal hamiləlik: Embriyo qarın boşluğuna, iç organların üzerine yerleşir. Orqan zədələnməsi riski yüksək olduğundan həyati tehlike daşıyır.
Servikal hamiləlik: Embriyonun uşaqlıq ağzına yerleştiği nadir bir türdür. Qanaxma riski yüksəkdir və müdaxilə edilmədikdə rahmin alınmasına səbəb ola bilər.
Skarsal hamiləlik: daha əvvəl sezaryen geçirilmiş qadınlarda, yara toxumasına embriyonun tutunmasıyla yaranır. Gidərək daha çox diaqnoz konulan bir xarici hamiləlik formudur.
Xarici Hamiləlik Necə Anlaşılır?
Xarici hamiləlik diaqnozu, bir dizi laboratoriya və görüntüləmə testiyle doğrulana bilər. Xüsusilə hamiləliyin ilk haftalarında edilən rutin nəzarətlər zamanı xarici gebeliğe dair ipuçları elde edilə bilər.
Xarici hamiləliyin anlaşılmasına kömək edən üsullar aşağıda listelenmiştir:
Beta-HCG səviyyəsi takibi: Normal hamiləlikdə hamiləlik hormonu olan beta-HCG hər 48 saatte bir ikiye katlanırken, xarici hamiləlikdə bu artım adətən yavaş və ya nizamsız olur.
Transvajinal ultrasəs müayinəsi: Hamiləlik kesesinin uşaqlıq üçünde görülmemesi və ya uşaqlıq xaricində anormal bir toxuma izlenmesi tanıda belirleyicidir.
Pelvik müayinə: Uşaqlıq həssaslığı, kitle hiss və ya qarın daxili maye varlığı şüphe uyandıra bilər.
Laparoskopi (nadiren): Tanının kesinleştirilmesi və ya eşzamanlı müalicə üçün endoskopik cərrahi lazım ola bilər.
Xarici Hamiləlik Nə Vaxt Belli Olur?
Xarici hamiləlik, döllenmeden sonraki 5. və ya 6. haftalarda əlamət verməyə başlaya bilər. Əksəriyyəti durumda, adet gecikmesinden bir neçə gün sonra edilən ev tipi hamiləlik testləri pozitif nəticə verir. lakin əlamətlər adətən 6. haftadan itibaren şiddetlenməyə başlayır.
Bəzi qadınlarda xarici hamiləlik, embriyonun yerleştiği nahiyədə yırtılma gerçekleşene qədər əlamət vermeyə bilər. Bu səbəbdən hamiləlik şüphesi taşıyan herkesin erkən dönemde hekime başvurması lazımdır.
Xarici Hamiləlik Risk faktorları Hansılardır?
Hər qadın xarici hamiləlik riski taşısa da bəzi vəziyyətlər bu riski vacib ölçüde artırır. Xüsusilə fallop tüplerine zərər veren və ya tüplərin quruluşunı bozan vəziyyətlər, embriyonun rahme ulaşmasını engelleyərək xarici hamiləlik gelişimine səbəb ola bilər.
Ən tez-tez qarşılaşılan xarici hamiləlik risk faktorları şunlardır:
Daha əvvəl xarici hamiləlik yaşamış olmaq: Bir kez xarici hamiləlik geçiren qadında təkrar yaşama riski artar.
Tüplərdə geçirilmiş infeksiyalar (PID): Xüsusilə klamidya və ya gonore kimi cinsi yolla bulaşan xəstəliklər tüplərin quruluşunı boza bilər.
Endometriozis: Xarici gebeliğe yol açabilecek tubal zədələnməyə səbəb ola bilər.
Tüp körpə (IVF) və fertilite müalicələri: Hamiləliyin təbii olmayan yolla başlatılması, bəzən embriyonun yanlış yerleşmesine səbəb ola bilər.
Tüplərdə edilən cərrahilər: Myom alınması, tüp ligasyonu və ya tüp onarımları kimi operasyonlar sonra xarici hamiləlik riski artar.
İləri ana yaşı: Xüsusilə 35 yaş üzərindəki hamiləliklərdə risk artar.
Uşaqlıq daxili araç (spiral) istifadəsi zamanı inkişaf edən hamiləliklər: Spiral ilə hamiləlik nadir görülse də oluşursa, xarici hamiləlik olasılığı yüksəkdir.
Xarici Hamiləlik Müalicəsi Nasıldır?
Xarici hamiləliyin müalicə üsulu; hamiləliyin yerleşim yeri, irəliləmə vəziyyəti, pasiyentin ümumi vəziyyəti və uşaq isteğine görə müəyyən edilir. Amaç, pasiyentin sağlamlığını qoruyurken fallop tüplerine ən az zərər vermək və mümkünse doğurganlığı sürdürmektir.
Tətbiq olunan əsas xarici hamiləlik müalicə üsulları şunlardır:
İlaçla müalicə: Xarici hamiləliyin erkən mərhələdə olduğu, embriyonun ürək atımının başlamadığı və tüp yırtılması riskinin bulunmadığı hallarda istifadə olunur.
Cərrahi müalicə (Laparoskopi və ya Laparotomi): Tüpün yırtılması, iç qanaxma və ya metotreksat müalicəsinə uyğun olmayan hallarda tətbiq olunur. Laparoskopik üsulle tüp açılaraq xarici hamiləlik alına bilər (salpingostomi) və ya tüp tamamilə çıkarıla bilər (salpenjektomi).
Dəstəkləyici müalicə və takip: Tətbiq olunan müalicə sonra pasiyentin HCG səviyyələri düşene qədər müntəzəm nəzarət edilməsi lazımdır. Müalicə sonra hamiləlik planlayan şəxslərdə, uşaqlıq daxili yerleşimli normal hamiləliklərin oluşabilmesi üçün həkim takibiyle planlama yapılmalıdır.
Zamanında diaqnoz edilmədikdə xarici hamiləlik ciddi iç qanaxmalara, tüp itkisinə və ya nadiren ana adayının hayatını tehdit edən ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Bu səbəbdən hamiləlik şüphesi olan herkesin erkən dönemde hekime başvurması böyük əhəmiyyət daşıyır.
Tibbi xəbərdarlıq
Bu material yalnız ümumi məlumat məqsədi daşıyır və həkim məsləhətini, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir. Əlamətlər, müayinə nəticələri və müalicə ehtiyacı hər bir şəxsdə fərqli ola bilər. Şikayətləriniz varsa ixtisaslı tibb mütəxəssisinə müraciət edin; ağır və ya sürətlə pisləşən əlamətlər zamanı təcili tibbi yardım alın.
Mənbələr
Orijinal türkcə məqalə: https://www.anadolusaglik.org/saglik-rehberi/dis-gebelik-nedir-dis-gebelik-belirtileri-nelerdir
NHS — Pregnancy (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.nhs.uk/pregnancy/
NICE — Pregnancy and maternity guidance (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.nice.org.uk/guidance/conditions-and-diseases/fertility--pregnancy-and-childbirth
RCOG — Patient information (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.rcog.org.uk/for-the-public/
Anadoluda «Mama-ginekologiya» sahəsi üzrə həkimlər
Tez-tez verilən suallar
Xarici Hamiləlik Nədir?
Xarici hamiləlik, döllenmiş yumurtanın uşaqlıq əvəzinə başka bir alana yerleşmesiyle yaranan anormal bir hamiləlik növüdür. Ən geniş yayılmış görüldüğü yer fallop tüpleridir (tubal hamiləlik), lakin yumurtalıklar, qarın boşluğu və ya uşaqlıq ağzı kimi digər nahiyələrdə də oluşa bilər. Normal hamiləliklərdə embriyo uşaqlıq iç zarına (endometriuma) yerleşərək inkişafını sürdürürken, xarici hamiləlikdə embriyonun yerleştiği nahiyə bu gelişim üçün uyğun yapıda deyil. Bu səbəbdən həm ana sağlamlığı həm də hamiləliyin seyri baxımından ciddi risklər daşıyır. Xarici hamiləlikdə embriyonun böyüməsi, ətrafındakı toxumalara zərər verərək iç qanaxmağa və həyati tehlikelərə səbəb ola bilər.
Xarici Hamiləlik Nədən yaranır?
Xarici gebeliğe səbəb olan əsas faktor, döllenmiş yumurtanın rahme ulaşmasını engelleyen anatomik və ya işlevsel sorunlardır. Ən tez-tez müşahidə olunan səbəblər arasında fallop tüplerinin zədələnmə görmesi və ya tıkanması yer alır. Bu vəziyyət, yumurtanın rahme düzgün ilerleyemeyip fərqli bir nahiyədə tutunmasına səbəb olur.
Xarici Hamiləlik əlamətləri hansılardır?
Xarici hamiləliyin əlamətləri hamiləliyin haftasına, yerleştiği nahiyəyə və böyümə hızına görə dəyişə bilər. İlk haftalarda hamiləlik əlamətlərinə benzer tapıntılar müşahidə oluna bilər; lakin xarici hamiləlik irəlilədikcə tipik olmayan və tehlikeli simptomlar yarana bilər.
Xarici Hamiləlik Növləri Hansılardır?
Xarici hamiləlik, embriyonun uşaqlıq xaricində geliştiği nahiyəyə görə fərqli növlərə ayrılır. Bu sınıflandırma həm diaqnoz həm də müalicə baxımından vacibdir.
Xarici Hamiləlik Necə Anlaşılır?
Xarici hamiləlik diaqnozu, bir dizi laboratoriya və görüntüləmə testiyle doğrulana bilər. Xüsusilə hamiləliyin ilk haftalarında edilən rutin nəzarətlər zamanı xarici gebeliğe dair ipuçları elde edilə bilər.
Xarici Hamiləlik Nə Vaxt Belli Olur?
Xarici hamiləlik, döllenmeden sonraki 5. və ya 6. haftalarda əlamət verməyə başlaya bilər. Əksəriyyəti durumda, adet gecikmesinden bir neçə gün sonra edilən ev tipi hamiləlik testləri pozitif nəticə verir. lakin əlamətlər adətən 6. haftadan itibaren şiddetlenməyə başlayır.
Bu məzmun məlumat xarakteri daşıyır və həkim tərəfindən təyin olunan konsultasiya, diaqnostika və ya müalicəni əvəz etmir. Şikayətiniz varsa, ixtisaslı səhiyyə mütəxəssisinə müraciət edin.