Hipovolemiya və hipovolemik şok: əlamətlər və müalicə

Hipovolemi Nədir?

Hipovolemi, orqanizmdəki qan dövranıdaki qan hacminin azalması ilə yaranan və həyati risk taşıyan bir vəziyyətdir. Normal şartlarda orqanizmin tüm organları, kifayət qədər miqdarda qan dövranı sayəsində oksijen və qidalarla beslenir. lakin hipovolemi geliştiğinde, bu denge bozulur və orqanlara yeterince qan gitmez. Qan hacminin azalması, adətən şiddətli qan itkisi, həddindən artıq maye itkisi (qusma, ishal, yanıklar) və ya dehidratasyon nəticəsində yaranır. Yüngül səviyyədə hipovolemi yalnız halsızlıq və başgicəllənmə kimi əlamətlərlə seyrederken, irəliləyən hallarda hipovolemik şok adlanan həyati tehlike yaratan tabloya çevrilə bilər.

Hipovolemik Şok Əlamətləri hansılardır?

Hipovolemik şok, orqanizmdəki qan hacminin ciddi oranda azalmasıyla yaranan, organların kifayət qədər oksijen alamaması nəticəsində inkişaf edən ağır bir klinik tablodur. Bu vəziyyət xüsusilə beyin, ürək və böyrəklər üzərində ciddi zədələnməyə səbəb ola bilər. Əlamətlər adətən hızla yaranır və ilerleyici bir seyir göstərir.

Hipovolemik şok əlamətləri bu şəkildədir:

Şiddətli halsızlıq və bitkinlik

Sürətli və zəif nabız

Aşağı qan təzyiqi (hipotansiyon)

Soyuq, nemli və soluk dəri

Dodaqlarda və tırnaklarda morarma (siyanoz)

Şiddətli susuzluk hiss

Sürətli, yüzeysel tənəffüs

Bilinç bulanıklığı, sersemlik və ya bayılma

Azalmış sidik çıkışı

Həddindən artıq tərləmə

Hipovolemik Şok Mərhələləri Hansılardır?

Hipovolemik şok, orqanizmdəki qan və ya maye kaybının miktarına görə fərqli mərhələlərə ayrılır və hər mərhələ organların fonksiyonlarını birbaşa təsir edir. Bu mərhələlərin bilinmesi, həm klinik tabloların daha iyi anlaşılmasını təmin edir həm də müalicə prosesində aciliyetin belirlenmesine kömək edir. Şok mərhələləri, adətən kaybedilen qan miktarına (litre və ya toplam qan hacminin yüzdesi) və buna bağlı inkişaf edən əlamətlərə görə təsnif edilir.

Erkən mərhələlərdə yalnız yüngül başgicəllənmə, sürətli ürək atımı və susuzluk hiss kimi tapıntılar müşahidə olunurken, irəliləyən mərhələlərdə bilinç itkisi, çox aşağı qan təzyiqi və orqan yetmezlikləri inkişaf edə bilər. Hipovolemik şok, fərq edilmediği və müalicə edilmediği takdirde hızla ölümcül sonuçlara yol açabileceği üçün mərhələlərin düzgün değerlendirilmesi həyati öneme malikdir.

Hipovolemik şok mərhələləri bu şəkildə təsnif edilir:

Mərhələ 1 (Yüngül Hipovolemi): Orqanizmdə yaklaşık %15’e qədər (yaklaşık 750 ml) qan və ya maye itkisi var. Adətən aydın bir simptom görülmez. Yüngül susuzluk hiss və minimal taşikardi (nabız hızlanması) ola bilər. Qan təzyiqi əksəriyyəti kez normaldir, bu yüzden erkən dövrdə diaqnoz etmək çətindur.

Mərhələ 2 (Orta Dereceli Hipovolemi): Qan itkisi %15–30 arasındadır (750–1500 ml). Nabız aydın şəkildə hızlanır (100–120/dk). Qan təzyiqi yüngül düşer, tənəffüs hızlanır və dəri soyuq, nemli bir hal alır. Pasiyentlərdə huzursuzluk, başgicəllənmə və aydın susuzluk hiss yaranır. İdrar çıkışı azalmağa başlayır.

Mərhələ 3 (Ağır Hipovolemi): Orqanizm toplam qan hacminin %30–40’ı (1500–2000 ml) kaybedilmiştir. Qan təzyiqi aydın şəkildə düşer, nabız 120’nin üzerine çıxır, sürətli və zəiftır. Tənəffüs olduqca hızlanır. Dəri soyuq, soluk və mermerimsi görünüş alır. İdrar çıkışı ciddi oranda azalır və ya durma noktasına gəlir. Bilinç bulanıklığı və konfüzyon inkişaf edə bilər.

Mərhələ 4 (Həyati Tehlikeli Hipovolemi): Qan itkisi %40’ın üzerindedir (2000 ml’den çox). Bu mərhələdə yaşamı tehdit edən ciddi tablo inkişaf edir. Nabız çox sürətli və zəif, qan təzyiqi çox aşağı və ya ölçülemeyecek seviyededir. Tənəffüs yüzeysel və çox hızlıdır. Dəri tamamilə soluk və ya morarmış görünür. Bilinç əsasən kapanır və koma inkişaf edə bilər. Acil müdaxilə edilməzsə orqan çatışmazlığı və ölüm kaçınılmazdır.

Hipovolemik Şok Nədən yaranır?

Şokun səbəbi tek başına qan itkisi olabileceği kimi, maye və plazma kayıpları da ola bilər. Ən tez-tez səbəblərdən biri travmağa bağlı ciddi qanaxmalardır. Trafik kazaları, kesici-delici alet yaralanmaları və ya cərrahi ağırlaşmalar böyük miqdarda qan itkisinə yol açaraq hipovolemik şoka sebep ola bilər. Bunun xaricində həddindən artıq ishal, qusma, yanıklar və ya ağır dehidratasyon kimi hallarda da ciddi maye itkisi olur və şok tablosu inkişaf edə bilər. Əlavə olaraq iç qanaxmalar (məsələn mədə-bağırsaq qanaxmaları, dalak və ya qaraciyər yırtıkları, aort anevrizması rüptürü) dışarıdan fərq edilmese bile hızla həyati risk yarata bilər.

Hipovolemik Şok Necə Diaqnoz Olunur?

Hipovolemik şok diaqnozu, klinik əlamətlər və tanısal testlərin bir araya getirilmesiyle aparılır. Öncelikle pasiyentin anamnezi alınır. Travma, qan itkisi, həddindən artıq ishal, qusma və ya yanık anamnezi sorgulanır. Fizik muayenede soyuq, soluk və nemli dəri, sürətli ürək atımı, aşağı qan təzyiqi, sürətli tənəffüs və bilinç bulanıklığı diqqət çeker. Pasiyentin nabzı zəif hiss olunur və sidik çıkışı azalır.

Tanıyı desteklemək üçün aşağıdakı testlər aparılır:

Qan testləri: Hemoglobin və hematokrit göstəriciləri düşmüş ola bilər. Qan gazı analizinde metabolik asidoz müşahidə oluna bilər.

Qan təzyiqi və nabız takibi: Qan təzyiqi aşağı səviyyəsi və taşikardi ən vacib bulgulardandır.

İdrar çıkışı takibi: Dakikada 0,5 ml/kg’dan az sidik çıkışı böyrəklərin etkilendiğini göstərir.

Görüntüləmə üsulları: İç qanaxmadan şüpheleniliyorsa ultrason və ya BT (kompüter tomoqrafiyası) aparıla bilər.

Hipovolemik Şokta Nə Aparılır?

Hipovolemik şok geliştiğinde acil müdaxilə lazımdır. Öncelikli hedef, qan dövranıdaki qan hacmini əvəzinə koymaq və orqanlara oksijen akışını yeniden sağlamaktır. İlk olaraq pasiyent təhlükəsiz bir ortama alınır, bilinç vəziyyəti qiymətləndirilir və hava yolu açıklığı nəzarət olunur. Ardından oksijen desteği verilir. Hipovolemik şokta vaxt çox kritiktir. İlk dakikalarda edilən düzgün müdaxilələr, pasiyentin həyat şansını böyük oranda artırır.

Acil edilməsi gerekenlər bu şəkildə sadalana bilər:

Hastayı yatırıp bacaklarını yukarı kaldırmaq (beyin və kalbe qan akışını artırmaq üçün)

Damar yolu açaraq sürətli şəkildə serum (maye replasmanı) vermək (xüsusilə izotonik mayelər)

Qan itkisi varsa qan transfüzyonu yapmaq

İç və ya xarici qanaxma varsa qanaxmanın kaynağını nəzarət altına almaq

Vital bulguları (qan təzyiqi, nabız, tənəffüs, sidik çıkışı) davamlı izləmə etmək

Lazımdırse intensiv qulluq şartlarında mekanik ventilasyon və ya cərrahi girişim tətbiq etmək

Hipovolemik Şok Müalicəsi

Hipovolemik şok müalicəsi, temelde qan hacmini əvəzinə koymaq, oksijenlenmeyi sağlamaq və şoka yol açan səbəbi ortadan kaldırmaq üzerine kuruludur. Müalicə acil serviste başlayır və intensiv qulluq şartlarında davam edə bilər. İlk müdaxilə olaraq pasiyent monitörize olunur, damar yolu açılır və oksijen desteği sağlanır.

Müalicənin əsas adımları aşağıdakılardır:

Maye replasmanı: Şok müalicəsinin ilk basamağıdır. Adətən izotonik salin (%0,9 NaCl) və ya Ringer Laktat kimi mayelər sürətli bir şəkildə damar yolu ilə verilir. Amaç, qan dövranıdaki hacmi əvəzinə koyaraq orqanlara giden qan akışını artırmaktır.

Qan transfüzyonu: Şokun səbəbi ciddi qan kaybıysa, pasiyentə uyğun qan və qan ürünləri (eritrosit süspansiyonu, plazma, trombosit) verilərək həm oksijen taşıma kapasitesi həm də qan dövranı desteklenir.

Qanaxmanın kontrolü: Əgər xarici qanaxma varsa basınç tətbiq, turnike, cərrahi müdaxilə və ya endoskopi kimi üsullarla qanaxma mənbəyi durdurulmalıdır. İç qanaxmalarda isə acil cərrahi operasyon lazım ola bilər.

Dərman müalicəsi: bəzi hallarda tansiyonu desteklemək üçün damar daraltıcı dərmanlar (vazopressörlər) istifadə edilə bilər. lakin bunlar maye və qan replasmanı yetersizse seçim olunur.

Oksijen və tənəffüs desteği: Hipoksi (oksijen yetersizliği) gelişmesini qarşısını almaq üçün maske ilə oksijen verilir, lazımdırse entübasyon yapılaraq mekanik ventilatöre bağlanır.

Intensiv qulluq takibi: Pasiyentin vital bulguları, sidik çıkışı, qan göstəriciləri və orqan funksiyaları davamlı izlenir. Böyrək fonksiyonlarını değerlendirmək üçün kateter takılır.

Hipovolemik Şok Riski Necə Azaltılır?

Hipovolemik şok adətən qəfil inkişaf edən və acil müdaxilə gerektiren bir vəziyyət olsa da bəzi tədbirlərlə risk azaltıla bilər. Xüsusilə xroniki xəstəliyi olan, cərrahi operasyon geçirecek və ya yüksək travma riski olan şəxslərdə qoruyucu yaklaşımlar vacibdir.

Riski azaltmağa yönəlmiş tədbirlər aşağıdakılardır:

Travmalardan qorunma: Trafik kazalarını qarşısını almaq üçün emniyet kemeri istifadə etmək, iş kazalarını qarşısını almaq üçün qoruyucu ekipman giymək hayat kurtarıcıdır.

Qanaxma pozğunluğu olanların takibi: Hemofili kimi qanaxma eğilimi yüksək xəstəlikləri olan şəxslər müntəzəm həkim kontrolünde olmalıdır.

Gastrointestinal sistem qanaxmalarına diqqət: Mədə xorai, varis və ya bağırsaq xəstəlikləri olan şəxslər müntəzəm izləmə edilmeli, qəfil nəcis dəyişiklikləri və qanaxmalar göz ardı edilmemelidir.

Maye kaybını qarşısını almaq: Yaz aylarında bol su içmək, uzun müddətli ishal və qusma durumlarında elektrolit ehtiva edən mayelər tüketmək vacibdir.

Yanıklara qarşı tədbir almaq: Xüsusilə uşaqlar üçün isti mayelər və alev temasına qarşı dikkatli olunmalıdır.

Xroniki xəstəlik yönetimi: Böyrək və qaraciyər xəstəliklərının nəzarət altında tutulması, maye dengesizliğine bağlı şok riskini azaldır.

Cərrahi sonra diqqət: Böyük ameliyatlardan sonra qanaxma və maye itkisi baxımından pasiyent yakın takibe alınmalıdır.

Hipovolemik Şok Atlattıktan Sonra qulluq Necə Olmalı?

Acil müalicəyle atlatıldıktan sonra bile pasiyentlərin sağalma prosesi dikkatli yönetilmelidir. çünki bu prosesdə orqanizmin yeniden toparlanmağa, maye-elektrolit dengesini kurmağa və orqan fonksiyonlarını dengeleməyə ihtiyacı var. Şok sonra qulluq yalnız bir neçə günle sınırlı deyil; şəxsin ümumi sağlamlıq vəziyyəti, kaybettiği maye və qan miktarı ilə müalicə şekline görə haftalar və ya aylar sürə bilər. Bu səbəbdən həm tibbi izləmə həm də gündəlik həyat vərdişlərinın düzenlenmesi əhəmiyyət daşıyır.

Hipovolemik şok sonra öz qulluq üçün diqqət edilməsi gerekenlər aşağıda listelenmiştir:

Müntəzəm həkim nəzarətləri: Şok zamanı böyrək, qaraciyər və ürək funksiyaları etkilenmiş ola bilər. Bu səbəbdən müəyyən aralıklarla qan testləri, böyrək funksiya testləri və qan təzyiqi nəzarətləri yapılmalıdır.

Kifayət qədər maye alımı: Xüsusilə su istehlakı artırılmalı, gündəlik ihtiyaca uyğun şəkildə elektrolit dengesini destekleyen mayelər seçim edilməlidir. Uzun müddətli qusma və ya ishal kimi vəziyyətlər varsa kayıplar mütləq əvəzinə konmalıdır.

Balanslı qidalanma: Protein, vitamin və minerallar baxımından zəngin bir pəhriz seçim edilməlidir. Dəmir, folik turşu və B12 baxımından zəngin qidalar tüketmək, şok zamanı kaybedilen kanın telafisine kömək edir.

Qan değerlerinin takibi: Qan itkisinə bağlı anemi tez-tez müşahidə olunan bir sorundur. Həkim önerisiyle dəmir takviyesi və ya qidalanma desteği alına bilər.

Fiziki aktiviteyi kademeli artırma: Şok sonra uzun müddətli halsızlıq və yorğunluq ola bilər. Yavaş yürüyüşlərlə başlanmalı, ağır egzersizlərdən kaçınılmalı və orqanizmin toparlanmasına izin verilmelidir.

İlaçların müntəzəm istifadəsi: Şok sonra verilən qan sulandırıcı, qan təzyiqi düzenleyici və ya digər dərmanlar həkimin belirttiği müddət boyu aksatılmadan kullanılmalıdır.

Stress və yuxu rejimi: Orqanizmin toparlanması üçün kifayət qədər yuxu böyük əhəmiyyət daşıyır. Əlavə olaraq stresten uzaq durmaq, qan təzyiqinın və ürək sağlamlığının korunmasına töhfə verir.

Yan təsirlərin gözlemlenmesi: Şok sonra böyrəklərdə sidik azalması, nəfəs darlığı, sinə ağrısı və ya başgicəllənmə kimi şikayetlər varsa dərhal həkimə müraciət edilməlidir.

Enfeksiyondan qorunma: Şok zamanı immun sistemi zəiflaya bilər. Bu səbəbdən hijyene diqqət edilmeli, kalabalık ortamlarda maske istifadəsi kimi basit önlemleralınmalıdır.

Psixoloji dəstək: Həyati risk atlatmış olmaq, bəzi pasiyentlərdə kaygı və depresyona səbəb ola bilər. Lazımdırse psixoloji dəstək alınmalıdır.

Hipovolemik şok sonra öz qulluq, ruhsal və sosial sağalmayi də kapsar. Düzgün adımlar atıldığında, pasiyentlər gündəlik yaşamlarına güvenle dönə bilər və benzer risklərlə qarşılaşma ihtimalları azaltıla bilər.

Tibbi xəbərdarlıq

Bu material yalnız ümumi məlumat məqsədi daşıyır və həkim məsləhətini, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir. Əlamətlər, müayinə nəticələri və müalicə ehtiyacı hər bir şəxsdə fərqli ola bilər. Şikayətləriniz varsa ixtisaslı tibb mütəxəssisinə müraciət edin; ağır və ya sürətlə pisləşən əlamətlər zamanı təcili tibbi yardım alın.

Mənbələr

Orijinal türkcə məqalə: https://www.anadolusaglik.org/saglik-rehberi/hipovolemi-nedir-hipovolemi-sok-belirtileri-nelerdir
NHS — Shock: https://www.nhs.uk/conditions/first-aid/after-an-incident/
NICE — Major trauma: assessment and initial management NG39: https://www.nice.org.uk/guidance/ng39

Anadoluda «Daxili xəstəliklər» sahəsi üzrə həkimlər

A. Melih Özel

Qastroenterologiya professoru

Qastroenterologiya

H. Murat Gürsoy

Qastroenterologiya üzrə dosent

Qastroenterologiya

Enes Murat Atasoyu

Daxili xəstəliklər üzrə dosent

Nefrologiya

Klinikanın bütün həkimləri

Tez-tez verilən suallar

Bu məzmun məlumat xarakteri daşıyır və həkim tərəfindən təyin olunan konsultasiya, diaqnostika və ya müalicəni əvəz etmir. Şikayətiniz varsa, ixtisaslı səhiyyə mütəxəssisinə müraciət edin.