Dev hüceyrəli arterit olaraq da tanınan temporal arterit, xüsusilə 50 yaş üzərindəki şəxslərdə müşahidə olunan ciddi bir damar iltihabı hastalığıdır. Şakak nahiyəsində yer sahə böyük arterlərdə başlayan bu iltihab, yalnız baş ağrısı və ya halsızlıq kimi basit şikâyetlərlə sınırlı kalmayıp, müalicə edilmədikdə görmə itkisi kimi geri dönüşü olmayan ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
Temporal Arterit (Dev hüceyrəli Arterit) Nədir?
Temporal arterit, digər adıyla dev hüceyrəli arterit, adətən başın yan tarafında olan şakak damarlarını təsir edən, immun sisteminin damarlara saldırmasıyla yaranan iltihaplı bir damar hastalığıdır. Bu xəstəlik xüsusilə orta yaş və üzərindəki şəxslərdə müşahidə olunur və qadınlarda daha tez-tez rastlanır. Temporal arterit, başın və boynun böyük arterlerini, hatta göz damarlarını da tuta bilər. Damar divarında inkişaf edən iltihab və daralma, qan akışını azaldır. Bu vəziyyət ciddi sağlamlıq problemlərinə, hatta davamlı görmə itkisinə səbəb ola bilər. Bu səbəbdən temporal arterit, erkən diaqnoz edilməsi və hızla müalicə edilməsi lazım olan bir xəstəliktır.
Temporal Arterit Əlamətləri hansılardır?
orqanizmdəki ən vacib damar yapılarından biri olan temporal arterlərdə iltihaplanmağa yol açan temporal arterit, pek çox əlamətyle müşahidə oluna bilər. Xəstəlik adətən 50 yaş üzərindəki şəxslərdə müşahidə olunur və gizli ilerlediği üçün başlanğıcda sıradan baş ağrıları və ya yorğunluq kimi basit şikâyetlərlə karıştırıla bilər. lakin zamanla tablo ağırlaşır və şəxsin gündəlik yaşamını ciddi biçimde təsir edir. Temporal arteritte müşahidə olunan baş ağrısı adətən şiddətli, zonklayıcı və xüsusilə şakak nahiyəsində yoğunlaşan bir ağrıdır. Bu ağrı əksəriyyəti kez saç tararken və ya şakaklara basınç tətbiq edildikdə artar.
Görmə pozğunluqları, qəfil bulanık görmə və ya tek gözde körlük gelişimi, xəstəliyin ən tehlikeli əlamətlərindəndir. Bundan əlavə, çiğneme zamanı çənə ağrısı, iştaha itkisi, çəki itkisi, halsızlıq, gece tərləmələri və aşağı dereceli qızdırma də tez-tez rastlanan şikâyetlerdir. bəzi pasiyentlərdə temporal arterit, boyun, omuz və omba nahiyəsində tutukluk və ağrıyla seyreden polimyalji romatika ilə birlikdə müşahidə oluna bilər. Bu əlamətlər dikkate alınmazsa xəstəlik irəliləyir və davamlı görmə itkisi kimi geri dönüşsüz ağırlaşmalara səbəb ola bilər.
Temporal arterit əlamətləri belə sadalana bilər:
Şakak nahiyəsində zonklayıcı, şiddətli və davamlı baş ağrısı
Saç derisinde həssaslıq, saç tararken ağrı hiss
Bulanık görmə, çift görmə və ya qəfil görmə itkisi
Çənə və dilde ağrı, xüsusilə çiğneme zamanı şiddetlenme
Halsızlıq, yorğunluq və enerji itkisi
Qızdırma və gece tərləmələri
İştah itkisi və istemsiz çəki itkisi
Boyun, omuz və ya omba nahiyələrində tutukluk və ağrı
Başın bir tarafında damarların şişkin və hassas hissedilmesi
Depresif ruh hali, ümumi sağlamlıq halında aydın düşüş
Temporal Arterit Nədən yaranır?
Temporal arteritin dəqiq səbəbi halen tam olaraq açıklığa kavuşmamıştır. lakin xəstəlik immun sisteminin yanlış işləməsi nəticəsində inkişaf edən autoimmun bir proses ilə ilişkilendirilir. Immun sistemi, normalde zərərli mikroorganizmaları yok etmesi lazımdırken bu xəstəlikdə damar divarındaki hüceyrələrə saldırır. Bu saldırı nəticəsində damar divarında iltihab, qalınlaşma və daralma yaranır. Daralan damarlar, xüsusilə beyin və gözlərə giden qan akışını azaltaraq ciddi ağırlaşmalara səbəb olur. Temporal arterit, genetik meyillilik, ətraf mühitlə bağlı faktorlar və yaşlanmanın getirdiği damar quruluşundaki dəyişikliklərlə birlikdə yaranır. Əlavə olaraq, bəzi enfeksiyonların immun sisteminde davamlı dəyişikliklər yaparaq bu prosesi tetiklediği düşünülməkdədir. Qadınlarda kişilərə oranla daha tez-tez müşahidə olunması, hormonal faktorların də xəstəlikdə rol oynayabileceğini düşündürməkdədir.
Temporal Arterit Necə Diaqnoz Olunur?
Öncelikle pasiyent anamnezi və şikayetlər dikkatle incelenir. Xüsusilə şiddətli baş ağrısı, görmə pozğunluğu və çiğneme zamanı çənə ağrısı öne çıkan bulgulardır. Fizik muayenede şakak damarları qalın, hassas və nabızsız hissedilə bilər. Qan testlerinde adətən eritrosit sedimentasyon hızı (ESR) və C-reaktif protein (CRP) değerlerinin aydın yüksək olduğu müşahidə olunur. Dəqiq diaqnoz üçün ən etibarlı üsul isə temporal arter biyopsisidir. Bu işlemde şakak damarından kiçik bir toxuma örneği alınır. Toxuma örneği mikroskop altında incelenərək damar divarındaki iltihab və dev hüceyrə birikimi doğrulanır. Əlavə olaraq ultrason, MR anjiyografi və ya PET skrininqi kimi görüntüləmə üsulları də damar iltihabını göstərə bilər və tanıyı dəstəkləyir.
Temporal Arterit'e Nə kömək edir?
Temporal arteritli pasiyentlərdə ən vacib nokta erkən diaqnoz sonra sürətli şəkildə müalicəyə başlanmasıdır. çünki müalicəsiz bırakıldığında görmə itkisi kimi ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Pasiyentlərə ilk etapta həkim tərəfindən müəyyən dərmanlar reçete olunur. Bunun xaricində pasiyentin həyat tərzinda yapacağı dəyişikliklər də sürece dəstək olur.
Dengeli bir qidalanma rejimi, antiinflamatuar xüsusiyyət taşıyan qidaların (xüsusilə omega-3 ehtiva edən balıq, zeytinyağı, taze tərəvəz və meyvələr) istehlakı tövsiyə olunur. Kortizon müalicəsinin yan təsirlərini azaltmaq üçün həkim kontrolünde kalsiyum və D vitamini takviyeləri alına bilər. Müntəzəm məşq, yuxu rejiminə diqqət etme kimi alışkanlıklar da pasiyentin ümumi sağlamlığını korumasına kömək edir.
Temporal Arterit Müalicəsi Necə Olur?
Temporal arteritin ana müalicəsi, damar iltihabını hızla baskılayaraq görmə kaybını önlemeyi hedeflər. Diaqnoz kesinleşmeden bile, görmə itkisi riski söz konusuysa müalicəyə dərhal başlanır. Kortizon müalicəsi ilə əlamətlər adətən qısa sürede düzelir. Ardından dərman dozası kademeli olaraq azaltılır və uzun müddətli idame müalicəsinə geçilir. bəzi hallarda xəstəliyin təkrar etmesini qarşısını almaq üçün immun sistemini baskılayan dərmanlar eklenə bilər. Müalicə müddəti aylar hatta illər sürə bilər və müntəzəm izləmə gerektirir. Pasiyentlərin qan testleriyle iltihab seviyeləri izlenir. Olası yan təsirlər üçün nəzarət aparılır. Erkən diaqnoz, müntəzəm dərman istifadəsi və həyat tərzi düzenlemeləri ilə temporal arterit nəzarət altına alına bilər və ağırlaşmalar ən aza indirilə bilər.
Tibbi xəbərdarlıq
Bu material yalnız ümumi məlumat məqsədi daşıyır və həkim məsləhətini, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir. Əlamətlər, müayinə nəticələri və müalicə ehtiyacı hər bir şəxsdə fərqli ola bilər. Şikayətləriniz varsa ixtisaslı tibb mütəxəssisinə müraciət edin; ağır və ya sürətlə pisləşən əlamətlər zamanı təcili tibbi yardım alın.
Mənbələr
Orijinal türkcə məqalə: https://www.anadolusaglik.org/saglik-rehberi/temporal-arterit-dev-hucreli-arterit-nedir-belirtileri-ve-tedavisi
NHS — Xəstəliklər A-dan Z-yə (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.nhs.uk/conditions/
NICE — Təlimatlar və keyfiyyət standartları (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.nice.org.uk/guidance
MedlinePlus — Sağlamlıq mövzuları (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://medlineplus.gov/healthtopics.html
Anadoluda «Daxili xəstəliklər» sahəsi üzrə həkimlər
Tez-tez verilən suallar
Temporal Arterit (Dev hüceyrəli Arterit) Nədir?
Temporal arterit, digər adıyla dev hüceyrəli arterit, adətən başın yan tarafında olan şakak damarlarını təsir edən, immun sisteminin damarlara saldırmasıyla yaranan iltihaplı bir damar hastalığıdır. Bu xəstəlik xüsusilə orta yaş və üzərindəki şəxslərdə müşahidə olunur və qadınlarda daha tez-tez rastlanır. Temporal arterit, başın və boynun böyük arterlerini, hatta göz damarlarını da tuta bilər. Damar divarında inkişaf edən iltihab və daralma, qan akışını azaldır. Bu vəziyyət ciddi sağlamlıq problemlərinə, hatta davamlı görmə itkisinə səbəb ola bilər. Bu səbəbdən temporal arterit, erkən diaqnoz edilməsi və hızla müalicə edilməsi lazım olan bir xəstəliktır.
Temporal Arterit Əlamətləri hansılardır?
orqanizmdəki ən vacib damar yapılarından biri olan temporal arterlərdə iltihaplanmağa yol açan temporal arterit, pek çox əlamətyle müşahidə oluna bilər. Xəstəlik adətən 50 yaş üzərindəki şəxslərdə müşahidə olunur və gizli ilerlediği üçün başlanğıcda sıradan baş ağrıları və ya yorğunluq kimi basit şikâyetlərlə karıştırıla bilər. lakin zamanla tablo ağırlaşır və şəxsin gündəlik yaşamını ciddi biçimde təsir edir. Temporal arteritte müşahidə olunan baş ağrısı adətən şiddətli, zonklayıcı və xüsusilə şakak nahiyəsində yoğunlaşan bir ağrıdır. Bu ağrı əksəriyyəti kez saç tararken və ya şakaklara basınç tətbiq edildikdə artar.
Temporal Arterit Nədən yaranır?
Temporal arteritin dəqiq səbəbi halen tam olaraq açıklığa kavuşmamıştır. lakin xəstəlik immun sisteminin yanlış işləməsi nəticəsində inkişaf edən autoimmun bir proses ilə ilişkilendirilir. Immun sistemi, normalde zərərli mikroorganizmaları yok etmesi lazımdırken bu xəstəlikdə damar divarındaki hüceyrələrə saldırır. Bu saldırı nəticəsində damar divarında iltihab, qalınlaşma və daralma yaranır. Daralan damarlar, xüsusilə beyin və gözlərə giden qan akışını azaltaraq ciddi ağırlaşmalara səbəb olur. Temporal arterit, genetik meyillilik, ətraf mühitlə bağlı faktorlar və yaşlanmanın getirdiği damar quruluşundaki dəyişikliklərlə birlikdə yaranır. Əlavə olaraq, bəzi enfeksiyonların immun sisteminde davamlı dəyişikliklər yaparaq bu prosesi tetiklediği düşünülməkdədir. Qadınlarda kişilərə oranla daha tez-tez müşahidə olunması, hormonal faktorların də xəstəlikdə rol oynayabileceğini düşündürməkdədir.
Temporal Arterit Necə Diaqnoz Olunur?
Öncelikle pasiyent anamnezi və şikayetlər dikkatle incelenir. Xüsusilə şiddətli baş ağrısı, görmə pozğunluğu və çiğneme zamanı çənə ağrısı öne çıkan bulgulardır. Fizik muayenede şakak damarları qalın, hassas və nabızsız hissedilə bilər. Qan testlerinde adətən eritrosit sedimentasyon hızı (ESR) və C-reaktif protein (CRP) değerlerinin aydın yüksək olduğu müşahidə olunur. Dəqiq diaqnoz üçün ən etibarlı üsul isə temporal arter biyopsisidir. Bu işlemde şakak damarından kiçik bir toxuma örneği alınır. Toxuma örneği mikroskop altında incelenərək damar divarındaki iltihab və dev hüceyrə birikimi doğrulanır. Əlavə olaraq ultrason, MR anjiyografi və ya PET skrininqi kimi görüntüləmə üsulları də damar iltihabını göstərə bilər və tanıyı dəstəkləyir.
Temporal Arterit'e Nə kömək edir?
Temporal arteritli pasiyentlərdə ən vacib nokta erkən diaqnoz sonra sürətli şəkildə müalicəyə başlanmasıdır. çünki müalicəsiz bırakıldığında görmə itkisi kimi ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Pasiyentlərə ilk etapta həkim tərəfindən müəyyən dərmanlar reçete olunur. Bunun xaricində pasiyentin həyat tərzinda yapacağı dəyişikliklər də sürece dəstək olur.
Temporal Arterit Müalicəsi Necə Olur?
Temporal arteritin ana müalicəsi, damar iltihabını hızla baskılayaraq görmə kaybını önlemeyi hedeflər. Diaqnoz kesinleşmeden bile, görmə itkisi riski söz konusuysa müalicəyə dərhal başlanır. Kortizon müalicəsi ilə əlamətlər adətən qısa sürede düzelir. Ardından dərman dozası kademeli olaraq azaltılır və uzun müddətli idame müalicəsinə geçilir. bəzi hallarda xəstəliyin təkrar etmesini qarşısını almaq üçün immun sistemini baskılayan dərmanlar eklenə bilər. Müalicə müddəti aylar hatta illər sürə bilər və müntəzəm izləmə gerektirir. Pasiyentlərin qan testleriyle iltihab seviyeləri izlenir. Olası yan təsirlər üçün nəzarət aparılır. Erkən diaqnoz, müntəzəm dərman istifadəsi və həyat tərzi düzenlemeləri ilə temporal arterit nəzarət altına alına bilər və ağırlaşmalar ən aza indirilə bilər.
Bu məzmun məlumat xarakteri daşıyır və həkim tərəfindən təyin olunan konsultasiya, diaqnostika və ya müalicəni əvəz etmir. Şikayətiniz varsa, ixtisaslı səhiyyə mütəxəssisinə müraciət edin.