Mədə yırtığı (hiatal herni), mədə toxumasının diyaframdaki açıklıktan (hiatus) yemək borusuna düzgün kayaraq göğüs boşluğuna çıkmasıyla yaranır. Normalde mədə, qarın boşluğunda mövcuddur. Yemək borusu ilə birləşim noktası diyafram tərəfindən sıkıca tutulur. Lakin bəzi hallarda bu açıklık genişlər və ya mədəni yerinde tutan əzələlər zəiflər.
Mədə Yırtığı (Hiatal Herni) Nədir?
Mədə toxumasının yemək borusunun geçtiği diyafram açıklığından yukarı düzgün kayaraq göğüs boşluğuna yerleşmesiyle yaranan bir xəstəlikdir. Normal şartlarda diyafram kası mədəni qarın boşluğunda sabit tutar. Yemək borusunun mideye bağlandığı noktada bir sıkılaştırıcı funksiya görür. Lakin diyaframdaki bu açıklığın genişlemesi və ya mədəni yerinde tutan kasların zəiflaması, mədə fıtığının gelişmesine səbəb olur. Mədə yırtığı olanlarda mədə məzmunu yemək borusuna geri kaça bilər. Bu vəziyyət gastroözofageal reflü (GERD) ilə ilişkilendirilə bilər. Reflü səbəbindən mədə asidi yemək borusuna zərər verərək yanma, ekşime və boğazda qıcıqlanma kimi semptomlara səbəb ola bilər. Böyük mədə fıtıkları, xüsusilə yemək yedikten sonra və ya uzanırken nəfəs darlığı, sinə ağrısı və yutkunma güçlüğü kimi sorunlara səbəb ola bilər.
Mədə yırtığı adətən yaşla birlikdə yaranır və xüsusilə 50 yaş üstündə daha tez-tez müşahidə olunur. Bunun həmçinin obezite, tez-tez öskürək, hamilelik və ağır fiziki aktivitelər mədə üzərindəki basıncı artırıraq fıtık inkişaf riskini artırır. Mədə yırtığı, bəzi hallarda hər hansı bir əlamət göstermeden ilerleyə bilər və rutin sağlamlıq kontrollerinde tesadüfen müəyyən etmə edilə bilər.
Mədə Yırtığı (Hiatal Herni) Tipləri Hansılardır?
Fıtığın türü, mədə və yemək borusunun necə yer değiştirdiğine bağlı olaraq değişir. Adətən kayma tipi (sliding) mədə yırtığı və paraozofageal mədə yırtığı olaraq iki ana gruba ayrılır. Hər iki tip də fərqli semptomlara səbəb ola bilər. Kayma tipi mədə yırtığı ən geniş yayılmış müşahidə olunan form olub adətən reflü ilə əlaqəlidir. Paraözofageal mədə yırtığı isə daha nadir müşahidə olunan lakin ciddi ağırlaşmalara yol açabilecek bir vəziyyətdir. Mədə fıtıklarının böyüklüğüne və yemək borusuyla olan ilişkisine görə fərqli alt tipləri də ola bilər. Mədə yırtığı tipləri şunlardır:
Kayma Tipi (Sliding Hiatal Herni): Ən geniş yayılmış müşahidə olunan mədə yırtığı növüdür. Yemək borusunun mideyle birləştiği nahiyə və midenin üst hissəsi, diyaframdaki açıklıktan yukarı düzgün kayar. Bu vəziyyət mədə içeriğinin yemək borusuna geri kaçmasına (reflü) səbəb ola bilər. Kayma tipi fıtıklar adətən yüngül olub, əksəriyyəti vaxt həyat tərzi dəyişiklikləri və dərman müalicəsiyle nəzarət altına alına bilər.
Paraözofageal Mədə Yırtığı: daha nadir müşahidə olunur lakin daha ciddi ağırlaşmalara səbəb ola bilər. Bu tip fıtıkta, mədə üst hissəsi diyafram açıklığından yukarı kayarken, yemək borusunun bağlantı noktası normal yerinde kalır. Mədə sıkışa bilər və qan dövranı kesilirse mədə torsiyonu və ya nekroz kimi həyati tehlike oluşturabilecek ağırlaşmalar yarana bilər.
Karma Tip Mədə Yırtığı: Kayma tipi və paraözofageal fıtığın bir kombinasyonu olub həm mədə həm də yemək borusunun yukarı düzgün kaydığı bir vəziyyətdir. Daha ciddi hallarda, mədə tamamilə göğüs boşluğuna gecə bilər və yemək borusuyla bağlantısı dəyişə bilər.
Dev Mədə Yırtığı: Midenin böyük bir kısmının və ya tamamının göğüs boşluğuna kaydığı nadir lakin ciddi bir mədə yırtığı növüdür. Adətən nəfəs darlığı, yemək yedikten sonra narahatlıq hiss və mədə tıxanıqlığı kimi əlamətlərlə özünü göstərir.
Mədə Yırtığı (Hiatal Herni) Nədən yaranır?
Diyafram kaslarının zəiflaması və mədə üzərindəki basıncın artması nəticəsində yaranır. Yaşlanma prosesi, kasların esnekliğini kaybetmesine səbəb olaraq mədəni yerinde tutan yapıların gevşemesine səbəb ola bilər. Həddindən artıq çəki və obezite, qarın daxili basıncı artırıraq mədəni yukarı düzgün itə bilər. Ağır kaldırma, xroniki öskürək, qəbizlik və həddindən artıq ıkınma kimi faktorlar də diyaframdaki açıklığın genişlemesine səbəb ola bilər. Hamilelik, mədə üzərindəki basıncı artırıraq müvəqqəti mədə fıtıklarına səbəb ola bilər.
Mədə Yırtığı (Hiatal Herni) əlamətləri hansılardır?
Kiçik mədə fıtıkları adətən əlamət vermez. Böyük fıtıklar mədə yanması, sinə ağrısı və reflü kimi şikayetlərə səbəb ola bilər. Yemək yedikten sonra və ya öne eğildiğinde simptomlar kötüleşə bilər. Mədə asidinin yemək borusuna kaçması nəticəsində boğaz tahrişi və yutma güçlüğü yarana bilər. Nadir hallarda, böyük mədə fıtıkları mədə torsiyonu kimi ciddi ağırlaşmalara yol açaraq nəfəs darlığına və göğüs sıxılmasına səbəb ola bilər. Mədə yırtığı əlamətləri şunlardır:
Mədə yanması (reflü) və göğüste yanma hiss
Mədə asidinin yemək borusuna kaçması (turşu reflü)
Yutma güçlüğü və boğazda takılma hiss
Sinə ağrısı və mədə nahiyəsində təzyiq hiss
Yemekten sonra mədə dolgunluğu və şişkinlik hiss
Ağza acı və ya ekşi tat gelmesi (turşu geri akışı)
Öne eğildiğinde və ya uzanırken semptomların artması
Xroniki öskürək, boğaz tahrişi və səs kısıklığı
Nəfəs darlığı və mədə basıncı səbəbindən narahatlıq hiss
Mədə Yırtığı (Hiatal Herni) ağırlaşmaları Hansılardır?
Ən geniş yayılmış ağırlaşmalardan biri gastroözofageal reflü xəstəliyi (GERD) gelişmesidir. Mədə asidinin yemək borusuna davamlı olaraq geri kaçması, yemək borusu tahrişine səbəb ola bilər. Uzun vadede yemək borusu iltihabı (özofajit), xora törəməu və yutma güçlüğü kimi sorunlara səbəb ola bilər. Bəzi hallarda mədə yırtığı daha da böyüyərək midenin göğüs boşluğuna sıxılmasına səbəb ola bilər. Bu durumda mədə qan dövranı bozula bilər. Mədə torsiyonu (volvulus) və ya mədə nekrozu kimi həyati tehlike oluşturabilecek vəziyyətlər yarana bilər. Mədə yırtığı ağırlaşmaları şunlardır:
Gastroözofageal reflü xəstəliyi (GERD) və xroniki mədə yanması
Özofajit (yemək borusu iltihabı) və xora törəməu
Barrett özofagusu (yemək borusu hüceyrələrində xərçəngə yol açabilecek dəyişikliklər)
Mədə torsiyonu (midenin kendi etrafında dönərək tıkanması)
Yutma güçlüğü (disfaji) və xroniki boğaz tahrişi
Dəmir çatışmazlığı anemisi (mədə qanaxması səbəbindən)
Göğüs nahiyəsində sıxılma hiss və nəfəs darlığı
Mədə Yırtığı (Hiatal Herni) Necə Diaqnoz Olunur?
Ən geniş yayılmış diaqnoz üsullarinden biri olan baryumlu röntgen (baryum grafisi) çekilirken pasiyentə içmesi üçün kontrast maddə (baryum sülfat) verilir. Ardından yemək borusu ilə mədə görüntülenir. Bu sayede mədə fıtığının varlığı və böyüklüğü belirlenə bilər. Endoskopi də mədə fıtığının teşhisinde ən geniş yayılmış istifadə olunan üsullardan biridir. Bu prosedur zamanı esnek bir kamera köməyi ilə yemək borusu, mədə və onikiparmaq bağırsağı incelenərək fıtığın varlığı, reflü və yemək borusundaki qıcıqlanma müəyyən etmə edilə bilər. Bəzi hallarda mədə fıtığının yemək borusuna olan təsirini değerlendirmək üçün özofagus manometrisi testi tətbiq edilə bilər. Bu test, yemək borusunun əzələ hərəkətlerini və mədə ilə yemək borusu arasındaki sfinkter kasının fonksiyonlarını ölçərək reflüye səbəb ola biləcək problemləri belirleyə bilər.
Mədə Yırtığı (Hiatal Herni) Müalicəsi Necə Olur?
Yüngül mədə fıtıkları adətən həyat tərzi dəyişiklikləri və dərman müalicəsiyle nəzarət altına alına bilər. Pasiyentlərin çox kilolarını vermesi, asitli və baharatlı yiyeceklərdən kaçınması, kiçik porsiyonlarla beslenmesi və yeməklərdən dərhal sonra yatmaması tövsiyə olunur. Ciddi semptomlara səbəb olan və ya ağırlaşmalara yol açan böyük mədə fıtıkları üçün cərrahi müdaxilə lazım ola bilər. Laparoskopik Nissen fundoplikasyonu, ən geniş yayılmış istifadə olunan əməliyyat üsulidir. Mədə fıtığını onarmaq üçün midenin üst kısmının yemək borusunun etrafına sarılmasını ehtiva edir. Böyük və təkrarlanan fıtık vakalarında diyaframdaki açıklığın daraltılması və mədəni əvəzinə sabitleyen cərrahi prosedurlar tətbiq edilə bilər. Əməliyyat adətən minimal invaziv tekniklərlə yapıldığı üçün sağalma prosesi sürətlidır.
Tibbi xəbərdarlıq
Bu material yalnız ümumi məlumat məqsədi daşıyır və həkim məsləhətini, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir. Əlamətlər, müayinə nəticələri və müalicə ehtiyacı hər bir şəxsdə fərqli ola bilər. Şikayətləriniz varsa ixtisaslı tibb mütəxəssisinə müraciət edin; ağır və ya sürətlə pisləşən əlamətlər zamanı təcili tibbi yardım alın.
Mənbələr
Orijinal türkcə məqalə: https://www.anadolusaglik.org/saglik-rehberi/mide-fitigi-nedir-mide-fitigi-əlamətləri-ve-tedavisi
NHS — Xəstəliklər A-dan Z-yə (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.nhs.uk/conditions/
NICE — Təlimatlar və keyfiyyət standartları (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.nice.org.uk/guidance
MedlinePlus — Sağlamlıq mövzuları (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://medlineplus.gov/healthtopics.html
Tez-tez verilən suallar
Mədə Yırtığı (Hiatal Herni) Nədir?
Mədə toxumasının yemək borusunun geçtiği diyafram açıklığından yukarı düzgün kayaraq göğüs boşluğuna yerleşmesiyle yaranan bir xəstəlikdir. Normal şartlarda diyafram kası mədəni qarın boşluğunda sabit tutar. Yemək borusunun mideye bağlandığı noktada bir sıkılaştırıcı funksiya görür. Lakin diyaframdaki bu açıklığın genişlemesi və ya mədəni yerinde tutan kasların zəiflaması, mədə fıtığının gelişmesine səbəb olur. Mədə yırtığı olanlarda mədə məzmunu yemək borusuna geri kaça bilər. Bu vəziyyət gastroözofageal reflü (GERD) ilə ilişkilendirilə bilər. Reflü səbəbindən mədə asidi yemək borusuna zərər verərək yanma, ekşime və boğazda qıcıqlanma kimi semptomlara səbəb ola bilər. Böyük mədə fıtıkları, xüsusilə yemək yedikten sonra və ya uzanırken nəfəs darlığı, sinə ağrısı və yutkunma güçlüğü kimi sorunlara səbəb ola bilər.
Mədə Yırtığı (Hiatal Herni) Tipləri Hansılardır?
Fıtığın türü, mədə və yemək borusunun necə yer değiştirdiğine bağlı olaraq değişir. Adətən kayma tipi (sliding) mədə yırtığı və paraozofageal mədə yırtığı olaraq iki ana gruba ayrılır. Hər iki tip də fərqli semptomlara səbəb ola bilər. Kayma tipi mədə yırtığı ən geniş yayılmış müşahidə olunan form olub adətən reflü ilə əlaqəlidir. Paraözofageal mədə yırtığı isə daha nadir müşahidə olunan lakin ciddi ağırlaşmalara yol açabilecek bir vəziyyətdir. Mədə fıtıklarının böyüklüğüne və yemək borusuyla olan ilişkisine görə fərqli alt tipləri də ola bilər. Mədə yırtığı tipləri şunlardır:
Mədə Yırtığı (Hiatal Herni) Nədən yaranır?
Diyafram kaslarının zəiflaması və mədə üzərindəki basıncın artması nəticəsində yaranır. Yaşlanma prosesi, kasların esnekliğini kaybetmesine səbəb olaraq mədəni yerinde tutan yapıların gevşemesine səbəb ola bilər. Həddindən artıq çəki və obezite, qarın daxili basıncı artırıraq mədəni yukarı düzgün itə bilər. Ağır kaldırma, xroniki öskürək, qəbizlik və həddindən artıq ıkınma kimi faktorlar də diyaframdaki açıklığın genişlemesine səbəb ola bilər. Hamilelik, mədə üzərindəki basıncı artırıraq müvəqqəti mədə fıtıklarına səbəb ola bilər.
Mədə Yırtığı (Hiatal Herni) əlamətləri hansılardır?
Kiçik mədə fıtıkları adətən əlamət vermez. Böyük fıtıklar mədə yanması, sinə ağrısı və reflü kimi şikayetlərə səbəb ola bilər. Yemək yedikten sonra və ya öne eğildiğinde simptomlar kötüleşə bilər. Mədə asidinin yemək borusuna kaçması nəticəsində boğaz tahrişi və yutma güçlüğü yarana bilər. Nadir hallarda, böyük mədə fıtıkları mədə torsiyonu kimi ciddi ağırlaşmalara yol açaraq nəfəs darlığına və göğüs sıxılmasına səbəb ola bilər. Mədə yırtığı əlamətləri şunlardır:
Mədə Yırtığı (Hiatal Herni) ağırlaşmaları Hansılardır?
Ən geniş yayılmış ağırlaşmalardan biri gastroözofageal reflü xəstəliyi (GERD) gelişmesidir. Mədə asidinin yemək borusuna davamlı olaraq geri kaçması, yemək borusu tahrişine səbəb ola bilər. Uzun vadede yemək borusu iltihabı (özofajit), xora törəməu və yutma güçlüğü kimi sorunlara səbəb ola bilər. Bəzi hallarda mədə yırtığı daha da böyüyərək midenin göğüs boşluğuna sıxılmasına səbəb ola bilər. Bu durumda mədə qan dövranı bozula bilər. Mədə torsiyonu (volvulus) və ya mədə nekrozu kimi həyati tehlike oluşturabilecek vəziyyətlər yarana bilər. Mədə yırtığı ağırlaşmaları şunlardır:
Mədə Yırtığı (Hiatal Herni) Necə Diaqnoz Olunur?
Ən geniş yayılmış diaqnoz üsullarinden biri olan baryumlu röntgen (baryum grafisi) çekilirken pasiyentə içmesi üçün kontrast maddə (baryum sülfat) verilir. Ardından yemək borusu ilə mədə görüntülenir. Bu sayede mədə fıtığının varlığı və böyüklüğü belirlenə bilər. Endoskopi də mədə fıtığının teşhisinde ən geniş yayılmış istifadə olunan üsullardan biridir. Bu prosedur zamanı esnek bir kamera köməyi ilə yemək borusu, mədə və onikiparmaq bağırsağı incelenərək fıtığın varlığı, reflü və yemək borusundaki qıcıqlanma müəyyən etmə edilə bilər. Bəzi hallarda mədə fıtığının yemək borusuna olan təsirini değerlendirmək üçün özofagus manometrisi testi tətbiq edilə bilər. Bu test, yemək borusunun əzələ hərəkətlerini və mədə ilə yemək borusu arasındaki sfinkter kasının fonksiyonlarını ölçərək reflüye səbəb ola biləcək problemləri belirleyə bilər.
Bu məzmun məlumat xarakteri daşıyır və həkim tərəfindən təyin olunan konsultasiya, diaqnostika və ya müalicəni əvəz etmir. Şikayətiniz varsa, ixtisaslı səhiyyə mütəxəssisinə müraciət edin.