Kolorektal xərçəng, kolon (yoğun bağırsaq) və rektum (qalın bağırsağın son hissəsi) toxumalarında yaranan, dünyada ən geniş yayılmış müşahidə olunan xərçəng növlərindən biridir. Adətən bağırsaq divarında polip adlanan xoşxassəli törəmələrlə başlayır və zamanla xərçəngə çevrilə bilər. Erkən diaqnoz qoyulduqda müalicə şansı olduqca yüksəkdir.
Kolorektal Xərçəng Nədir?
Xərçəng, kolon (yoğun bağırsaq) və rektum (qalın bağırsağın son hissəsi) hüceyrələrində anormal böyümə ilə başlayan bir xərçəng növüdür. Adətən bağırsaq divarında polip adlanan xoşxassəli kiçik böyümələrlə başlayır. Bu poliplər zamanla böyüyərək bədxassəli şişlərə çevrilə bilər və müalicə edilməzsə ətraf toxumalara, limfa düyünlərinə və uzaq orqanlara yayıla bilər.
Kolorektal xərçəng, həzm sisteminin son hissəsində inkişaf edir. Dünyada ən tez-tez müşahidə olunan xərçəng növlərindən biridir. Həm kişilərdə həm də qadınlarda geniş yayılmış olaraq müşahidə olunur. 50 yaş yuxarı şəxslərdə daha tez-tez diaqnoz olunur. Erkən diaqnoz qoyulduqda müalicə edilə bilər bir xəstəlikdir. Müntəzəm skrininqlər və sağlam bir həyat tərzi, kolorektal xərçəngin qarşısının alınması və erkən diaqnozu üçün vacibdir.
Kolorektal Xərçəng əlamətləri hansılardır?
Xərçəngin ölçüsünə, yerləşdiyi nahiyəyə və mərhələsinə bağlı olaraq dəyişiklik göstərə bilər. Erkən mərhələdə hər hansı bir əlamət görülmeyə bilər. Lakin xəstəlik irəlilədikcə bağırsaq vərdişlərində dəyişikliklər və fiziki narahatlıqlar yaranır. Bu səbəbdən, aşağıdakı əlamətlər aşkar edildikdə vaxt itirmədən bir həkimə müraciət edilməsi vacibdir. Kolorektal xərçəng əlamətləri belə sadalana bilər:
Bağırsaq Vərdişlərində Dəyişikliklər: İshal, qəbizlik və ya nəcis konsistensiyasında davamlı dəyişikliklər.
Dışkıda Qan: parlaq qırmızı və ya tünd rəngli qan müşahidə olunması.
Qarın ağrısı və Şişkinlik: Xüsusilə yemək sonra artan kramp şeklinde ağrılar və ya davamlı şişkinlik hiss.
Makatta Ağrı və ya Narahatlıq: Dışkılama zamanı və ya sonra yaranan ağrı.
Yetersiz Boşalma Hiss: Bağırsaqların tam olaraq boşalmadığı hiss.
Nedensiz Çəki itkisi: Qısa sürede, bilinçli bir pəhriz və ya məşq olmadan çəki itkisi.
Kansızlık (Anemi): Halsızlıq, yorğunluq və solgunluk kimi əlamətlərə yol açan dəmir çatışmazlığı.
Bağırsaq Tıxanıqlığı Əlamətləri: İləri mərhələlərdə, nəcis geçişinin engellenmesi səbəbindən şiddətli ağrı və qusma.
Bu əlamətlər, yalnızca kolorektal xərçəngə özgü olmaya bilər. Başka bağırsaq xəstəliklərında da müşahidə oluna bilər. Lakin əlamətlərin süreklilik göstermesi halda erkən diaqnoz üçün doktora başvurmaq lazımdır.
Kolorektal Xərçəng Nədən yaranır?
Genetik meyillilik və ətraf mühitlə bağlı faktorların bir araya gelmesiyle yaranır. Xərçəng, kolon və ya rektum toxumasundaki hüceyrələrin genetik materyalinde yaranan zədələnmə səbəbindən nəzarətsiz şəkildə çoxalması ilə inkişaf edir. Bu hüceyrəvi dəyişikliklər, adətən sağlam hüceyrələrin yaşlanması, ətraf mühitlə bağlı faktorların təsiri və ya genetik mutasyonlar nəticəsində yaranır.
Genetik faktorlar, ailede kolorektal xərçəng öyküsü bulunması halında riski artırır. Xüsusilə familial adenomatous polyposis (FAP) və ya herediter nonpolipozis kolorektal xərçəng (HNPCC) kimi kalıtsal sendromlar xərçəng riskini böyük ölçüde yükseltir. Ətraf mühitlə bağlı və həyat tərzina bağlı faktorlar arasında aşağı lifli, yüksək yağlı qidalanma, həddindən artıq qırmızı et və ya işlenmiş qida istehlakı, obezite, hərəkətsizlik sayıla bilər. Əlavə olaraq, bağırsaqlarda poliplərin bulunması və uzun müddətli inflamatuar bağırsaq xəstəlikləri kolorektal xərçəngin gelişiminde vacib rol oynayır. İlerleyen yaş da bir digər risk faktörüdür. 50 yaş üzərindəki şəxslərdə kolorektal xərçəng daha tez-tez müşahidə olunur. Bu səbəbdən, genetik yatkınlığı olanlar və ya yukarıdaki risk faktorlarıne məruz ksahələr, müntəzəm skrininq testlerini ihmal etmemelidir.
Kolorektal Xərçəng Necə Diaqnoz Olunur?
Pasiyentin şikayetləri, tibbi geçmişi və müxtəlif diaqnoz üsullarinin bir araya getirilmesiyle kolorektal xərçəng diaqnozu aparılır. Erkən diaqnoz, müalicə başarısını artırdığı üçün əlamətlər aşkar edildikdə və ya risk faktorları taşıyanlara müntəzəm skrininq tövsiyə olunur. Kolorektal xərçəngin teşhisinde istifadə olunan üsullar aşağıdakılardır:
Fiziki Müayinə və Testlər
Həkim, pasiyentin əlamətlərini və ailede xərçəng öyküsünü değerlendirir. Fiziki muayenede qarın bölgesindeki şişkinliklər və rektal müayinə ilə anormal törəmələr nəzarət olunur. Ardından həkim aşağıdakı testləri isteyə bilər:
Gizli Qan analizi (FOBT): Dışkıda gözle görülemeyen qanaxmaları müəyyən etmə etmək üçün istifadə olunur.
Fekal İmmünokimyəvi Test (FIT): Dışkıda kanı daha hassas bir şəkildə müəyyən etmə edir. Bu testlər, xərçəngin erkən mərhələdə belirlenmesine kömək edə bilər.
Kolonoskopi
Kolorektal xərçəng teşhisinde ən effektiv üsuldir. İnce, esnek bir tüp və kamera köməyi ilə kolon və rektumun tamamı incelenir. Şüpheli toxumalar və ya poliplər müəyyən etmə edilirse eyni prosedur zamanı biyopsi alına bilər.
Sigmoidoskopi və Görüntüləmə
Kolonun alt kısmını və rektumu incelemək üçün istifadə olunur. Daha az invazivdir lakin tüm kolonun değerlendirilmesine izin vermez. Bununla birlikdə aşağıdakı görüntüləmə teknikləri də istenə bilər:
BT Kolonografi (Sanal Kolonoskopi): Kolonun 3 boyutlu görüntüsünü oluşturur və şişləri belirlər.
Maqnit-rezonans tomoqrafiya (MR): Xərçəngin yayılımını değerlendirmək üçün istifadə olunur.
Pozitron Emisyon Tomografisi (PET): Metastazların tespiti üçün seçim olunur.
Biyopsi
Kolonoskopi zamanı alınan toxumalar laboratuvarda incelenərək xərçəngli hüceyrələrin varlığı doğrulanır. Bu, dəqiq diaqnoz üçün lazımdır.
Qan Testləri
CEA (karsinoembriyonik antijen) kimi şiş belirteçləri, xərçəngin varlığını və müalicəyə yanıtı izlemək üçün istifadə edilə bilər.
Kolorektal Xərçəng Müalicə Üsulları Hansılardır?
Kolorektal xərçəngin müalicəsi üçün cərrahi, kimyaterapiya, radioterapiya və hedefe yönəlmiş müalicələr kimi müxtəlif üsullar tətbiq edilə bilər. Erkən diaqnoz edilən hallarda müalicə daha basit və effektiv olurken, irəli mərhələlərdə birden çox üsulin kombinasyonu lazım ola bilər. Cərrahi, kolorektal xərçəngin ən geniş yayılmış müalicə üsulidir. Erkən mərhələdə, xərçəngli polip və ya şiş kolon və ya rektumdan çıkarıla bilər. Daha irəli mərhələlərdə, etkilenen bağırsaq kısmının bir hissəsi çıkarılaraq ətraf mühit limfa düyünləri də temizlenir. Lazımdırse, davamlı və ya müvəqqəti kolostomi aparıla bilər.
Kolorektal Xərçəng Risk faktorları Hansılardır?
Ən vacib risk faktorlarınden biri, irəli yaştır. Kolorektal xərçəng, adətən 50 yaş üstündə daha tez-tez müşahidə olunur. Ailede kolorektal xərçəng və ya polip öyküsü olan şəxslərdə bu xərçəng türüne yakalanma riski artar. Əlavə olaraq, genetik sendromlar riski vacib ölçüde artıra bilər. Qidalanma vərdişləri da bu xərçəng türünün gelişiminde etkilidir. Aşağı lifli, yüksək yağlı diyetlər, qırmızı et və işlenmiş qida istehlakı kolorektal xərçəng riskini artıra bilər. Əlavə olaraq, obezite, fiziki hərəkətsizlik kimi həyat tərzi faktorları riski yükselten digər vacib etkenlerdir. Uzun müddətli inflamatuar bağırsaq xəstəlikləri (məsələn, xoraatif kolit və Crohn xəstəliyi) olanlarda da xərçəng inkişaf riski yüksəkdir. Əlavə olaraq, tip 2 diabet kimi xroniki sağlamlıq problemləri da bu riski artıra bilər. Kolorektal xərçəng riskini azaltmaq üçün sağlam bir həyat tərzi benimsemək, müntəzəm məşq yapmaq və skrininq testlerini aksatmamaq böyük əhəmiyyət daşıyır.
Tibbi xəbərdarlıq
Bu material yalnız ümumi məlumat məqsədi daşıyır və həkim məsləhətini, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir. Əlamətlər, müayinə nəticələri və müalicə ehtiyacı hər bir şəxsdə fərqli ola bilər. Şikayətləriniz varsa ixtisaslı tibb mütəxəssisinə müraciət edin; ağır və ya sürətlə pisləşən əlamətlər zamanı təcili tibbi yardım alın.
Mənbələr
Orijinal türkcə məqalə: https://www.anadolusaglik.org/saglik-rehberi/kolorektal-kanser-nedir-əlamətləri-ve-tedavisi
NHS — Xəstəliklər A-dan Z-yə (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.nhs.uk/conditions/
NICE — Təlimatlar və keyfiyyət standartları (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.nice.org.uk/guidance
National Cancer Institute — Cancer Types (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.cancer.gov/types
WHO — Cancer fact sheet (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer
Tez-tez verilən suallar
Kolorektal Xərçəng Nədir?
Xərçəng, kolon (yoğun bağırsaq) və rektum (qalın bağırsağın son hissəsi) hüceyrələrində anormal böyümə ilə başlayan bir xərçəng növüdür. Adətən bağırsaq divarında polip adlanan xoşxassəli kiçik böyümələrlə başlayır. Bu poliplər zamanla böyüyərək bədxassəli şişlərə çevrilə bilər və müalicə edilməzsə ətraf toxumalara, limfa düyünlərinə və uzaq orqanlara yayıla bilər.
Kolorektal Xərçəng əlamətləri hansılardır?
Xərçəngin ölçüsünə, yerləşdiyi nahiyəyə və mərhələsinə bağlı olaraq dəyişiklik göstərə bilər. Erkən mərhələdə hər hansı bir əlamət görülmeyə bilər. Lakin xəstəlik irəlilədikcə bağırsaq vərdişlərində dəyişikliklər və fiziki narahatlıqlar yaranır. Bu səbəbdən, aşağıdakı əlamətlər aşkar edildikdə vaxt itirmədən bir həkimə müraciət edilməsi vacibdir. Kolorektal xərçəng əlamətləri belə sadalana bilər:
Kolorektal Xərçəng Nədən yaranır?
Genetik meyillilik və ətraf mühitlə bağlı faktorların bir araya gelmesiyle yaranır. Xərçəng, kolon və ya rektum toxumasundaki hüceyrələrin genetik materyalinde yaranan zədələnmə səbəbindən nəzarətsiz şəkildə çoxalması ilə inkişaf edir. Bu hüceyrəvi dəyişikliklər, adətən sağlam hüceyrələrin yaşlanması, ətraf mühitlə bağlı faktorların təsiri və ya genetik mutasyonlar nəticəsində yaranır.
Kolorektal Xərçəng Necə Diaqnoz Olunur?
Pasiyentin şikayetləri, tibbi geçmişi və müxtəlif diaqnoz üsullarinin bir araya getirilmesiyle kolorektal xərçəng diaqnozu aparılır. Erkən diaqnoz, müalicə başarısını artırdığı üçün əlamətlər aşkar edildikdə və ya risk faktorları taşıyanlara müntəzəm skrininq tövsiyə olunur. Kolorektal xərçəngin teşhisinde istifadə olunan üsullar aşağıdakılardır:
Kolorektal Xərçəng Müalicə Üsulları Hansılardır?
Kolorektal xərçəngin müalicəsi üçün cərrahi, kimyaterapiya, radioterapiya və hedefe yönəlmiş müalicələr kimi müxtəlif üsullar tətbiq edilə bilər. Erkən diaqnoz edilən hallarda müalicə daha basit və effektiv olurken, irəli mərhələlərdə birden çox üsulin kombinasyonu lazım ola bilər. Cərrahi, kolorektal xərçəngin ən geniş yayılmış müalicə üsulidir. Erkən mərhələdə, xərçəngli polip və ya şiş kolon və ya rektumdan çıkarıla bilər. Daha irəli mərhələlərdə, etkilenen bağırsaq kısmının bir hissəsi çıkarılaraq ətraf mühit limfa düyünləri də temizlenir. Lazımdırse, davamlı və ya müvəqqəti kolostomi aparıla bilər.
Kolorektal Xərçəng Risk faktorları Hansılardır?
Ən vacib risk faktorlarınden biri, irəli yaştır. Kolorektal xərçəng, adətən 50 yaş üstündə daha tez-tez müşahidə olunur. Ailede kolorektal xərçəng və ya polip öyküsü olan şəxslərdə bu xərçəng türüne yakalanma riski artar. Əlavə olaraq, genetik sendromlar riski vacib ölçüde artıra bilər. Qidalanma vərdişləri da bu xərçəng türünün gelişiminde etkilidir. Aşağı lifli, yüksək yağlı diyetlər, qırmızı et və işlenmiş qida istehlakı kolorektal xərçəng riskini artıra bilər. Əlavə olaraq, obezite, fiziki hərəkətsizlik kimi həyat tərzi faktorları riski yükselten digər vacib etkenlerdir. Uzun müddətli inflamatuar bağırsaq xəstəlikləri (məsələn, xoraatif kolit və Crohn xəstəliyi) olanlarda da xərçəng inkişaf riski yüksəkdir. Əlavə olaraq, tip 2 diabet kimi xroniki sağlamlıq problemləri da bu riski artıra bilər. Kolorektal xərçəng riskini azaltmaq üçün sağlam bir həyat tərzi benimsemək, müntəzəm məşq yapmaq və skrininq testlerini aksatmamaq böyük əhəmiyyət daşıyır.
Bu məzmun məlumat xarakteri daşıyır və həkim tərəfindən təyin olunan konsultasiya, diaqnostika və ya müalicəni əvəz etmir. Şikayətiniz varsa, ixtisaslı səhiyyə mütəxəssisinə müraciət edin.