Sarılıq: səbəblər, əlamətlər və müalicə

Sarılık Nədir?

Sarılık, kandaki bilirubin düzeyinin artması nəticəsində dəridə, göz aklarında və orqanizmin digər toxumalarında sarı rəng oluşmasıdır. Bu vəziyyət, qaraciyərin görevini yeterince əvəzinə getirememesi və ya safra yollarındaki bir tıxanıqlıq kimi səbəblərlə bilirubinin kanda toplanmasıyle yaranır. Normalde qaraciyər bilirubini alır, çevirir və safrayla dışkıya atar. lakin bu döngüdeki hər hansı bir bozulma, sarılığa səbəb ola bilər.

Sarılık tek başına bir xəstəlik olaraq deyil başka bir xəstəliyin əlaməti olaraq değerlendirilmelidir. Məsələn hepatit kimi qaraciyər iltihapları, öd kisəsi taşları və ya qan xəstəlikləri sarılığa səbəb ola bilər. Bu səbəbdən sarılık görüldüğünde mutlaka altta yatan səbəbin belirlenmesi lazımdır.

Sarılık Növləri Hansılardır?

Sarılık adətən oluştuğu aşamağa görə üç ana gruba ayrılır. Bu gruplama, sarılığın səbəb kaynaklandığını anlamada həkimlər üçün vacib bir rehberdir. Sarılık növləri bu şəkildə sadalana bilər:

Prehepatik (qaraciyər öncesi) sarılık: Bu növ, qaraciyəre ulaşmadan əvvəl kandaki qırmızı qan hüceyrələrinin həddindən artıq yıkılması nəticəsində inkişaf edir. Hemolitik anemilərdə və bəzi genetik xəstəliklərdə müşahidə olunur. Bilirubin istehsalı artar lakin qaraciyər bu fazlalığı temizleyemez.

Hepatik (qaraciyər mənşəli) sarılık: Qaraciyərin kendi yapısal və ya fonksiyonel bozukluklarından qaynaqlanır. Hepatit, siroz, qaraciyər şişləri kimi xəstəliklərdə müşahidə olunur. Qaraciyər bilirubini yeterince işleyemez.

Posthepatik (qaraciyər sonra) sarılık: Bilirubin qaraciyər tərəfindən işlenir lakin safra yollarında bir tıxanıqlıq səbəbindən atılamaz. Safra taşı, şiş və ya safra kanalı iltihabı kimi vəziyyətlər bu gruba girer.

Sarılık Əlamətləri

Sarılığın əlamətləri əksəriyyəti vaxt ciltteki dəyişiklikle asanca aşkar edilir. lakin altında yatan səbəbə görə əlamətlər fərqlilık göstərə bilər. Sarılığın geniş yayılmış əlamətləri şunlardır:

Dəridə, göz aklarında və ağız daxili toxumalarda sararma

İdrar renginin tündlaşması (çay rengi)

Nəcis renginin açılması və ya kil renginde olması

Halsızlıq, yorğunluq və iştahasızlıq

Qarın sağ üst hissəsində ağrı və ya dolgunluk hiss

Ürəkbulanma, qusma və qızdırma (xüsusilə infeksiya kaynaklıysa)

Qaşınma (xüsusilə safra akışının bozulduğu hallarda)

Çəki itkisi və ümumi halsızlıq

Bu əlamətlər yüngül və ya şiddətli ola bilər. Sarılık əlaməti aşkar edildikdə mutlaka bir sağlamlıq kuruluşuna başvurularaq qan testləri və görüntüləmə üsullarıyle diaqnoz konulmalıdır.

Sarılık Nədən yaranır?

Sarılığın yaranmasına yol açan pek çox fərqli səbəb var. Temelde orqanizmdə bilirubin toplanmasıne səbəb olan hər vəziyyət sarılık yaranmasına səbəb ola bilər. əsas səbəblər bu şəkildə sadalana bilər:

Qaraciyər xəstəlikləri: Hepatit (A, B, C), siroz, qaraciyər yağlanması, qaraciyər xərçəngi

Safra yolu xəstəlikləri: Safra taşları, safra kanalı tıkanıklıkları, kolanjit

qırmızı qan hüceyrəsi yıkımı: Hemolitik anemi, talasemi kimi qan xəstəlikləri

doğuşsal metabolizm xəstəlikləri: Gilbert sindromu, Criglər-Najjar sindromu

İlaç və toksinlər: bəzi antibiyotiklər, kimyaterapiya ilaçları

Infeksiyalar: Mononükleoz, tüberküloz kimi sistemik xəstəliklər

Yenidoğanda gelişimsel səbəblər: Qaraciyərin henüz tam olgunlaşmamış olması

Hər durumda sarılığın kaynağını belirlemək üçün qan testləri (bilirubin səviyyəsi, qaraciyər enzimləri), ultrasəs müayinəsi və lazımdırse MR və ya BT kimi irəli görüntüləmə üsulları istifadə olunur.

Sarılık Müalicəsi Nasıldır?

Sarılık müalicəsi, birbaşa xəstəliyin səbəbinə yöneliktir. əlamətyi baskılamaq əvəzinə, sarılığa səbəb olan xəstəlik müalicə edilmelidir. Müalicə prosesi, sarılığın türüne, şiddetine və pasiyentin ümumi sağlamlıq vəziyyətinə görə dəyişiklik göstərir. Sarılık müalicəsində adətən aşağıdakı üsullar istifadə olunur:

Infeksiya mənşəli sarılıklarda: Həkim tərəfindən tövsiyə olunan dərman müalicəsi tətbiq olunur.

Safra yolları tıkanıklığında: Safra taşı və ya şiş kimi mekanik səbəblər varsa, cərrahi müdaxilə və ya endoskopik girişim (ERCP) ilə tıxanıqlıq giderilir.

Qaraciyər çatışmazlığı vakalarında: Dəstək müalicələri tətbiq olunur. İləri mərhələ hallarda qaraciyər nakli lazım ola bilər.

Hemolitik sarılıklarda: Qan hastalığının nəzarət altına alınması lazımdır. Lazımdırse qan transfüzyonu və ya immun sistemini baskılayıcı dərmanlar verilir.

Əlavə olaraq qidalanma desteği, maye takviyesi və istirahət da müalicənin dəstəkləyici unsurlarıdır. Müalicə prosesində müntəzəm qan testleriyle bilirubin səviyyəsi izlenir.

Sarılık Necə Önlenir?

Sarılık hər vaxt tamamilə önlenemese də, bir çox səbəbi üçün qorunma mümkündür. Sağlam həyat vərdişləri və gigiyena kurallarına diqqət edilərək sarılık riskləri böyük ölçüde azaltıla bilər. Sarılıktan qorunma yolları bu şəkildədir:

Hepatit A və B’ye qarşı aşı yaptırmaq

Əllər yıkanmadan yemək yeməmək

Çiğ və ya az pişmiş gıdalardan kaçınmaq

Temiz içme suyu istifadə etmək

Müntəzəm qaraciyər funksiya testləri yaptırmaq

İlaçları həkim kontrolünde və bilinçli şəkildə istifadə etmək

Korunmasız cinsi temastan və ortaq iynə istifadəsindən kaçınmaq

Xüsusilə hepatit türlerinin bulaş yolları konusunda toplumsal bilinç artırıldığında, sarılığın yayılması da böyük oranda önlenə bilər.

Körpələrdə Sarılık Necə keçir?

Yenidoğan körpələrdə müşahidə olunan sarılık, adətən fizyolojik səbəblərə bağlıdır və əksəriyyəti durumda öz-özünə keçir. Körpələrdə qaraciyər henüz tam gelişmediği üçün bilirubin vücuttan yeterince sürətli atılamaz və bu da sarılığa səbəb olur. Fizyolojik sarılık adətən doğuşdan sonraki 2–3. günde başlayır, 1 hafta üçünde gerilər.

Körpələrdə sarılık əksəriyyəti vaxt müalicə gerektirmez. lakin bilirubin səviyyəsi yüksekse və ya düşmüyorsa, müalicə lazım ola bilər. Ən geniş yayılmış müalicə üsulu fototerapidir. Körpənin cildi xüsusi işıq altında tutulur və bilirubinin parçalanaraq sidik yolu ilə atılması sağlanır. Nadir hallarda qan dəyişikliki lazım ola bilər.

Sarılığı olan körpələrdə emzirme tezliyi artırılaraq bağırsaq hareketləri desteklenir və bilirubin atılımı hızlandırılır. Müntəzəm həkim kontrolü ilə bilirubin səviyyəsi takip olunur.

Körpələrdə Sarılık Nədən yaranır?

Yenidoğanlarda müşahidə olunan sarılığın ən geniş yayılmış səbəbi fizyolojik sarılıktır. Bunun xaricində bəzi tibbi vəziyyətlər da körpələrdə sarılığa səbəb ola bilər:

Ana və körpə qan grubu uyğunsuzluğu (ABO, Rh uyğunsuzluğu)

Doğuş travmaları nəticəsində yaranan qanaxmalar (kafa daxili qanaxmalar, morluklar)

Enzim eksiklikləri (G6PD çatışmazlığı kimi)

Emzirme ilə ilgili sarılıklar (emzirme sarılığı, ana sütü sarılığı)

Prematürite (erkən doğuş)

Qaraciyər və ya safra yollarına ait doğuşsal xəstəliklər

Tibbi xəbərdarlıq

Bu material yalnız ümumi məlumat məqsədi daşıyır və həkim məsləhətini, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir. Əlamətlər, müayinə nəticələri və müalicə ehtiyacı hər bir şəxsdə fərqli ola bilər. Şikayətləriniz varsa ixtisaslı tibb mütəxəssisinə müraciət edin; ağır və ya sürətlə pisləşən əlamətlər zamanı təcili tibbi yardım alın.

Mənbələr

Orijinal türkcə məqalə: https://www.anadolusaglik.org/saglik-rehberi/sarilik-nedir-belirtileri-ve-tedavisi
NHS — Xəstəliklər A-dan Z-yə (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.nhs.uk/conditions/
NICE — Təlimatlar və keyfiyyət standartları (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.nice.org.uk/guidance
MedlinePlus — Sağlamlıq mövzuları (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://medlineplus.gov/healthtopics.html

Anadoluda «Yoluxucu xəstəliklər» sahəsi üzrə həkimlər

Aytac Cetinkaya

Dosent Dr.

İnfeksion xəstəliklər

Klinikanın bütün həkimləri

Tez-tez verilən suallar

Bu məzmun məlumat xarakteri daşıyır və həkim tərəfindən təyin olunan konsultasiya, diaqnostika və ya müalicəni əvəz etmir. Şikayətiniz varsa, ixtisaslı səhiyyə mütəxəssisinə müraciət edin.