Purpura: səbəblər, növlər və həkimə müraciət

Purpura əlamətləri hansılardır?

Purpura, əsas olaraq dəridə morluk şəklində yaranan lekelərlə özünü göstərir. lakin bu vəziyyətin altında yatan səbəbə bağlı olaraq başka simptomlarla da birlikdə seyredə bilər:

Dəridə qırmızı, mor və ya kahverengimsi döküntülər

Döküntülərin üzerine bastırıldığında rengin solmaması

Eyni nahiyədə iynə ucu qədər kiçik peteşi izləri və ya daha böyük ekimoz sahələrı

Oynaqlarda ağrı və ya şişkinlik (xüsusilə HSP’də)

Qarın ağrısı və həzm sistemi narahatlıqları

İdrarda qan müşahidə olunması (hematüri)

Qızdırma və halsızlıq kimi sistemik əlamətlər

Purpura Növləri Hansılardır?

Purpura klinikte bir çox alt türe ayrıla bilər. Bunlardan bazıları müvəqqəti və zararsızken, bazıları ciddi tibbi müdaxilə gerektirə bilər:

Trombositopenik purpura: Kanda trombosit sayısının azalmasına bağlı yaranır. İmmün Trombositopenik Purpura (ITP) bu gruba girer.

Non-trombositopenik purpura: Trombosit sayısı normaldir, lakin damar duvarlarındaki zədələnmə səbəbindən inkişaf edir.

Henoch-Schönlein Purpurası (HSP): Uşaqlarda geniş yayılmış müşahidə olunan, damar iltihabına bağlı bir purpura növüdür.

Senil purpura: Adətən yaşlılarda dəri incelmesine və damar zəiflığına bağlı inkişaf edən zararsız morluklardır.

Travmatik purpura: Darbelərə bağlı olaraq inkişaf edən müvəqqəti döküntülerdir.

İlaçlara bağlı purpura: bəzi antibiyotiklər, aspirin və ya kimyaterapiya ilaçları bu duruma səbəb ola bilər.

HSP Xəstəliyi (Henoch-Schönlein Purpurası) Nədir?

Henoch-Schönlein Purpurası (HSP), kiçik qan damarlarında iltihaplanma (vaskülit) ilə karakterize edilən bir xəstəlikdir və ən tez-tez uşaqlarda müşahidə olunur. Xəstəlik, adətən üst tənəffüs yolu infeksiyaları sonra tetiklenir və immun sisteminin həddindən artıq yanıtı nəticəsində yaranır. HSP, dəridə morumsu döküntülərlə özünü gösterirken eyni zamanda oynaqlar, bağırsaqlar və böyrəkləri də təsir edə bilər.

Deride müşahidə olunan döküntülər adətən bacaklarda, ombalarda və bəzən kollarda yoğunlaşır. Xəstəlik autoimmun kökenli olduğu üçün immun sistemi, kendi damar quruluşuna saldıraraq bu iltihabi tabloyu oluşturur. hər nə qədər əksəriyyəti HSP vakası öz-özünə iyileşse də, bəzi hallarda böyrək zədələnməsi kimi ciddi ağırlaşmalar inkişaf edə bilər. Bu səbəbdən diaqnoz konulan pasiyentlər müntəzəm olaraq izlenmelidir. HSP, purpura növləri arasında sistemik təsirləri səbəbindən ən dikkatle ele alınması lazım olan formlardan biridir.

HSP Xəstəliyi (Henoch-Schönlein Purpurası) Nədən yaranır?

Henoch-Schönlein Purpurası’nın dəqiq səbəbi bilinmemekle birlikdə, xəstəliyin immun sisteminin həddindən artıq tepki vermesiyle geliştiği düşünülməkdədir. Genetik meyillilik da vacib bir rol oynaya bilər. Xəstəlik adətən bir tetikleyici sonra yaranır. Bu tetikleyicilər arasında şunlar sayıla bilər:

Üst tənəffüs yolu infeksiyaları (xüsusilə streptokok infeksiyaları)

Bəzi viral xəstəliklər (məsələn grip, adenovirüs)

Immun sistemini təsir edən dərmanlar (antibiyotiklər, antienflamatuvarlar)

Aşılar (xüsusilə kızamık, kabakulak kimi canlı aşılar sonra nadir olaraq bildirilmiştir)

Soyuq hava və mevsim dəyişiklikləri

Qida alerjiləri və ya böcek ısırıkları

Bu tetikleyicilər immun sistemini harekete geçirərək damar duvarlarında anticisim birikimine və iltihaplanmağa səbəb ola bilər. Nəticə olaraq, damar geçirgenliği artar və purpurik döküntülər yaranır. HSP'nin səbəbi ortadan kalksa bile təsirləri bir müddət daha davam edə bilər.

HSP Xəstəliyi Müalicəsi Necə aparılır?

HSP adətən öz-özünə iyileşen bir xəstəlik olsa da, əlamətlərin şiddetine və sistemik etkilerine görə müalicə şekillenir. Yüngül hallarda sadece semptomları izlemək kifayət qədər olurken, daha ağır hallarda medikal müalicəyə ihtiyaç duyulur. Müalicədə izlenen əsas yaklaşımlar şunlardır:

istirahət: Dəri döküntüləri və oynaq ağrıları olan pasiyentlərdə istirahət tövsiyə olunur.

Kortikosteroidlər: Qarın ağrısı, böyrək tutulumu və ya şiddətli oynaq iltihabı kimi hallarda prednizolon kimi kortizon türevi dərmanlar reçete edilə bilər.

Böyrək fonksiyonlarının takibi: İdrar testleriyle protein kaçağı və ya qanaxma kimi bulguların olub olmadığı nəzarət edilmelidir.

Müntəzəm takip: Xüsusilə böyrək tutulumu olan pasiyentlər uzun müddətli izlenmelidir çünki bəzi pasiyentlərdə ilerleyici böyrək zədələnməsi inkişaf edə bilər.

HSP pasiyentlərində adətən tam sağalma mümkündür; lakin tekrarlama riski də göz ardı edilmemelidir. Müalicə prosesinin planlanmasında uşaq romatoloji və ya nefroloji kimi branşlardan dəstək almaq lazım ola bilər.

Purpura Riski Nə Sebeplərlə Artar?

Purpura inkişaf riski, bireyin ümumi sağlamlıq vəziyyəti, immun sistemi aktivitesi və bəzi ətraf mühitlə bağlı faktorlarla yakından əlaqəlidir. Herkeste görülebilecek bir vəziyyət olmaqla birlikdə, bəzi şəxslərdə daha yüksək risk söz konusudur. Bu risk faktorları həm dəridə yaranan basit purpuraları həm də sistemik xəstəliklərin habercisi olan daha ciddi purpura formlarını kapsar. İşte purpura riskini artıran əsas faktorlar:

İləri yaş: Yaşla birlikdə damarlar incelir və dəri altı yağ toxuması azalır, bu da damarların asanca zədələnmə görmesine səbəb ola bilər.

Kortizon və qan sulandırıcı dərman istifadəsi: Aspirin, heparin, warfarin kimi dərmanlar kanın pıhtılaşmasını çətinlaştırır və ən ufak darbelərdə bile purpura oluşa bilər.

Bağ toxuması xəstəlikləri: Lupus, romatoid artrit kimi autoimmun xəstəliklər damarlarda zədələnməyə yol açaraq purpura riskini artıra bilər.

Trombosit aşağı səviyyəsi (trombositopeni): Trombosit sayısının azalması, kanın pıhtılaşma kapasitesini düşürür. Bu vəziyyət, xüsusilə İTP (İmmün Trombositopenik Purpura) pasiyentlərində tez-tez müşahidə olunur.

Xərçəng və kimyaterapiya: Hematolojik xərçənglərdə və müalicəlerinde trombosit istehsalı bozula bilər.

Infeksiyalar: Xüsusilə meningokok, sepsis və ya viral infeksiyalar purpura ilə özünü göstərə bilər.

Genetik meyillilik və ailesel damar həssaslığı

Vitamin eksiklikləri: Xüsusilə C vitamini eksikliğinde müşahidə olunan skorbüt, purpura ilə karakterizedir.

Bu faktorlardan bir və ya birkaçına malik şəxslərdə purpura oluşma olasılığı artar. Bu səbəbdən, dəridə açıklanamayan morluklar görüldüğünde, xüsusilə də yaygınsa və ya eşlik edən başka əlamətlər varsa, mutlaka bir hekime müraciət edilməlidir. Altta yatan səbəb erkən saptanırsa, ciddi sonuçların önüne gecmək mümkün olur.

Purpura Müalicəsi Necə aparılır?

Purpura müalicəsi, bu dəri altı qanaxmalarının səbəbinə görə müəyyən edilir. Yani müalicə, yalnızca morlukların giderilmesi deyil, eyni zamanda altta yatan xəstəliyin nəzarət altına alınmasını da kapsar. İlk olaraq edilməsi lazım olan, purpuranın səbəbini müəyyən etmə etmektir. Bunun üçün pasiyentin ətraflı bir tibbi öyküsü alınır, fizik müayinə aparılır və lazımdırse tam qan sayımı, trombosit səviyyəsi, qanaxma zamanı, pıhtılaşma testləri, böyrək və qaraciyər funksiya testləri kimi laboratoriya analizlerine başvurulur. İmmünolojik və ya sistemik bir xəstəliktan şüpheleniliyorsa irəli tetkiklər də lazım ola bilər.

Əgər purpura, basit travmalara bağlı olaraq gelişmişse və altında ciddi bir səbəb yatmıyorsa müalicə əsasən gerekmez. Zamanla öz-özünə sağalır. Bu prosesdə dəri nahiyəsi korunmalı, həddindən artıq baskıdan və ya darbeden kaçınılmalıdır. lakin purpura trombosit aşağı səviyyəsi səbəbindən oluşmuşsa, altta yatan sebebe görə xüsusi bir müalicə prosesi başlatılır. Məsələn, İmmün Trombositopenik Purpura (ITP) kimi bir vəziyyət söz konusuysa, kortikosteroid dərmanlar, immünoglobulin müalicəsi və ya nadiren splenektomi (dalak alınması) kimi üsullar tətbiq edilə bilər.

Henoch-Schönlein Purpurası kimi vaskülit türlerinde müalicə semptomlara görə dəyişiklik göstərir. Adətən dinlenme, bol maye istehlakı və lazımdırse non-steroid antiinflamatuar dərmanlarla (NSAID) ağrı kontrolü sağlanır. Şiddətli hallarda kortizon müalicəsinə başvurula bilər. Altta yatan infeksiya varlığı halında antibiyotik, vitamin çatışmazlığı varsa takviye müalicəsi verilir. Xərçəng və ya sümük iliyi xəstəliklərına bağlı purpura durumlarında isə hematoloji uzmanı tərəfindən planlanan kapsamlı bir müalicə prosesi lazımdır.

Tibbi xəbərdarlıq

Bu material yalnız ümumi məlumat məqsədi daşıyır və həkim məsləhətini, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir. Əlamətlər, müayinə nəticələri və müalicə ehtiyacı hər bir şəxsdə fərqli ola bilər. Şikayətləriniz varsa ixtisaslı tibb mütəxəssisinə müraciət edin; ağır və ya sürətlə pisləşən əlamətlər zamanı təcili tibbi yardım alın.

Mənbələr

Orijinal türkcə məqalə: https://www.anadolusaglik.org/saglik-rehberi/purpura-nedir
NHS — Henoch-Schönlein purpura (IgA vasculitis): https://www.nhs.uk/conditions/henoch-schonlein-purpura-hsp/
MedlinePlus — Bleeding into the skin: https://medlineplus.gov/ency/article/003235.htm

Anadoluda «Dermatologiya» sahəsi üzrə həkimlər

Mehmet Coşkun Acay

Həkim-mütəxəssis

Dermatologiya

Klinikanın bütün həkimləri

Tez-tez verilən suallar

Bu məzmun məlumat xarakteri daşıyır və həkim tərəfindən təyin olunan konsultasiya, diaqnostika və ya müalicəni əvəz etmir. Şikayətiniz varsa, ixtisaslı səhiyyə mütəxəssisinə müraciət edin.